Hürmüz krizi: Temiz enerjinin pahalı sınavı

Barış SAZAK - Yönetim Danışmanı

Hürmüz Boğazı'nın kapanması, modern tarihin en büyük enerji arz şoklarından biri olarak kayıtlara geçti. Kaderin cilvesi, dünya tam bu ortamda iklim diplomasisinin en büyük buluşması COP31 için Antalya'da toplandı. Fosil yakıt arzının kırılganlığı yenilenebilir enerji lehine bugüne kadarki en güçlü argümanı sunarken, bu dönüşümü finanse edecek kaynaklar daralıyor.

BARIŞ SAZAK Yönetim Danışmanı

İran savaşına kadar küresel petrol ve LNG ticaretinin beşte biri Hürmüz'den geçmekteydi. Kesintinin zirvesinde küresel petrol ve gaz arzının %14'ü piyasadan çekildi. Bu oran 1970'lerin petrol şoklarının iki katı, 2022'deki Rusya-Ukrayna savaşından kaynaklı kesintininse altı katından fazla. Brent petrol yıl içinde 126 doları gördü. Ekim sonunda 110 doların üzerinde seyreden fiyat, ABD ara seçimlerinin ardından diplomatik çözüm beklentisiyle şu an 93 dolar bandında. Ancak ham petrol fiyatı hikâyenin yalnızca vitrin kısmı.

Asıl darboğaz rafineride ve lojistikte. Savaştan bu yana dizel fiyatları %81, jet yakıtı %80, gemi yakıtı %72, benzin %64 arttı. Suudi Arabistan, Kuveyt ve Bahreyn'in dizel ihracatı mart-haziran döneminde %65 düştü. 95 ülkede pompadaki dizel fiyatı %20'nin üzerinde yükseldi. Orta Doğu-in hattında ham petrol taşıyan tankerlerin fiyatlamaları 25 katına çıktı. Gaz tarafında ise Katar'ın ihracat kapasitesinin %17'sine denk gelen iki sıvılaştırma ünitesi hasar gördü ve yeniden inşalarının birkaç yıl sürmesi bekleniyor. Avrupa ve Asya'da gaz fiyatları ağustos sonunda bir önceki yılın iki katıydı.

Sistem yine de 1970'lerdeki gibi çökmedi. Bunun sebebi geçmiş krizlerden miras kalan "amortisörler". Boğazdan geçemeyen günlük 15,5 milyon varillik açığın yaklaşık %35'i Suudi Arabistan ve BAE'nin bypass boru hatları ile ek üretimle, %20'si stratejik stoklarla kapatıldı. Kalan %45 ise doğrudan tüketimden kesildi. Ancak tamponlar inceliyor. ABD stratejik petrol rezervi, 300 milyon varilin altına inerek tarihî diplerine yaklaştı. Avrupa'da jet yakıtı, ABD'de benzin stokları beş yılın en düşük seviyelerini gördü. Ticaret haritası da yeniden çizildi. İkinci çeyrekte deniz yoluyla taşınan her beş varilden biri, rota değiştirdi. in ithalatını %40'ın üzerinde kısarken, ABD ihracatını günlük 2,2 milyon varil artırdı.

Hürmüz'ün ekonomik faturası

IMF, savaş öncesinde %3,3 olarak öngördüğü 2026 küresel büyüme tahminini temmuzda %3'e çekerken, küresel enflasyon beklentisini ise %3,8'den %4,7'ye yükseltti. UNCTAD daha karamsar ve yıl genelinde büyümenin %2,6'da kalacağını öngörüyor. Bölge açısından tablo çok daha ağır. Orta Doğu ekonomisinin 2025'teki %3,3'lük büyümeden 2026'da %0,5'lik daralmaya geçmesi bekleniyor. Körfez rafinerileri hem kapanan deniz rotası hem de doğrudan hasar nedeniyle üretimlerini dörtte birden fazla düşürdü.

Faturayı en ağır ödeyen yine gelişmekte olan ülkeler. Bu grupta medyan enflasyon savaşın başında %3,3 iken ağustosta %4,8'e çıktı. Düşük gelirli ülkelerde 40 litrelik bir dizel depo artık aylık kişi başı gelirin %11'ine denk ek yük demek. Hükümetler darbeyi ağırlıklı olarak sübvansiyon ve vergi indirimleriyle göğüslemeye çalışıyor. Asıl düğüm noktası da burada başlamakta. Politik sorunlar ve sıcak çatışmaların sebebiyet verdiği katlanan savunma harcamaları yetmez gibi kriz döneminde fosil yakıt sübvansiyonuna giden her kaynak, dönüşüme ayrılabilecek mali alandan eksiliyor. Üstelik enflasyona karşı yükselen faizler ve borç yükü altındaki ekonomilerin finansman maliyetini katlıyor.

Enerji dönüşümü bir çeşit "enerji genişlemesine" evrildi. 2025'te küresel enerji talebi %2,7 büyürken; petrol, gaz, kömür ve yenilenebilirlerin hepsi aynı anda arttı. Ülkeler şimdi kömürden elektrifikasyona, yeni boru hatlarından stok kapasitesine uzanan geniş bir portföyle enerji güvenliği arayışında. Gündemdeki seçenekler arasında Irak-Türkiye boru hattının da bulunması bizim açımızdan not edilmesi gereken bir husus.

YENİLENEBİLİR: GÜLÜ ARGÜMAN, FİNANSMANIN AMAZI

Kâğıt üzerinde yenilenebilir enerji bu krizin en büyük kazananı olmalı. Güneşin ve rüzgârın yakıt faturası yok, boğaz riski yok. IRENA'nın son raporuna göre geçen yıl dünyada 693 GW'lık rekor yenilenebilir kapasite devreye alındı. 5155 GW'a ulaşan toplam kurulu güç, küresel elektrik kapasitesinin neredeyse yarısına denk geliyor ve artışın dörtte üçünü güneş sağladı. Ancak yatırım tarafındaki tablo o kadar parlak değil. Yenilenebilir elektrik üretimine yapılan yatırım 2025'te %2 azaldı. 1,5 derece emisyon hedefiyle uyumlu bir patika için ise 2026-2035 döneminde yılda ortalama 1,52 trilyon dolar gerekiyor. Şebekeler bu dönüşümün gerçek hız sınırı. Yıllık şebeke yatırımının bugünkü 0,5 trilyon dolar seviyesini ikiye katlaması elzem.

Yenilenebilirin yatırım profili de risksiz değil. Bağımlılık yakıttan ekipmana ve kritik minerallere kayıyor. Dünyadaki güneş panellerinin %80'ini, bataryaların %45'ini in üretiyor. Nadir toprak elementlerinin ise %90'ı in'de rafine ediliyor. McKinsey, tedarik zincirini in dışında yeniden kurmanın, AB ve ABD'de güneş yatırım maliyetini %20-25, batarya depolama maliyetini %40-50 artırabileceğini hesaplamış. Yani bir boğazdan kaçarken bir başka boğaza sıkışmamak önemli.

Mesele paranın miktarı kadar nereye aktığı. 2024'te enerji dönüşümü yatırımlarının %90'dan fazlası in ve gelişmiş ekonomilere gitti. Güneş potansiyeli dünyanın en yükseklerinden olan Afrika'nın payı %1'in, en az gelişmiş ülkelerin payı ise %0,5'in altında kaldı. Sebebi sermaye maliyeti. Yenilenebilir projeler yakıt masrafı olmasa da yatırımın neredeyse tamamını başta isteyen girişimler. Finansman maliyeti iki katına çıktığında güneş santralinin elektriği, gaz santraline kıyasla çok daha hızlı pahalanmakta. Kur riski, alım garantisinin güvenilirliği, şebekeye bağlantı ve izin süreçlerindeki belirsizlik de risk primini şişirirken, Hürmüz krizi bu primi bir de makro kanaldan artırdı. Enerji kaynaklı enflasyonla gelen faiz artışları, en çok sermaye yoğun temiz enerji projelerini vurmakta. Kısacası kriz yenilenebilire ihtiyacı artırırken onu finanse etmeyi zorlaştırmakta.