Barış SAZAK Yönetim Danışmanı

Müzakereler cephesinde ise İklim Finansmanı İş Programı'nın gündeme alınması, sivil toplum kuruluşları ve iklim inisiyatifleri tarafından olumlu karşılandı. Özellikle Bonn'daki görüşmelerde Paris Anlaşması'nın 9.1. maddesi üzerine yaşanan tartışmalar düşünüldüğünde, bu adım önem taşıyor.

COP31'in Antalya'daki ilk günleri, iklim mücadelesinin önündeki temel engelin hedef belirlemekten ziyade finansmanı harekete geçirmek olduğunu gösterdi. Gelişmiş ekonomilerin liderler düzeyindeki zayıf katılımı, Afrika ülkelerinin karşılanmayan finansman talepleri ve gönüllülük esasına dayalı girişimler, zirvenin uygulama iddiasını tartışmaya açtı. Türkiye içinse iklim gündemi; enerji güvenliği, cari açık ve 500 milyar doları aşan dönüşüm yatırımı ihtiyacıyla doğrudan bağlantılı.

Geçen haftaki yazımda Antalya'nın asıl sınavının iklim finansmanı olacağını vurgulamıştık. Açılışından itibaren yerinde takip etme fırsatı bulduğum COP31'de akılda kalan ilk mesele, finansman sorununun doğrudan liderlerin kürsüsüne taşınması oldu. Yıllık 1,9 trilyon dolara ulaşan küresel iklim finansmanının yalnızca yüzde 9'u gelişmekte olan ülkelere aktarılıyor. Hibelerin payı ise sadece yüzde 7. Küresel ısınmanın kaçınılmaz sonuçları olan sel, kuraklık, aşırı sıcaklar ve deniz seviyesindeki yükselme karşısında ülkeleri ve toplulukları daha dirençli hâle getirmek için gereken uyum finansmanının payı da gerilemiş durumda. Liderler Zirvesi'nin açılışı, bu tabloyu doğrudan gündeme taşıdı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, açılış konuşmasında gelişmiş ülkelerin finansman konusunda çok daha büyük sorumluluk üstlenmesi gerektiğini belirterek müzakerelerde sağlanan uzlaşının eyleme, eylemin ise finansmana dönüşmediğini söyledi. Türkiye'nin hedefinin, taahhütleri somut sonuçlara dönüştüren bir "uygulama COP'u" gerçekleştirmek olduğunu vurguladı. BM Genel Sekreteri Guterres'in fosil yakıtlara yönelik eleştirilerine en güçlü destek Brezilya'dan geldi. Başkan Lula, iklim meselesinin G7 ve G20 metinlerinde giderek geri plana itildiğini, dünyanın gelecek nesillerin hayatta kalmasından çok silahları ve tarifeleri konuştuğunu söyledi.

Avrupa Birliği'nin iklimden sorumlu komiseri Wopke Hoekstra, zirve öncesinde konferansa ilişkin beklentilerin çok yüksek olmadığını kabul etmişti. AB, ilave finansman taahhüdünde bulunmayacağını da önceden açıklamıştı. Güvenlik önlemleri nedeniyle kapanan Antalya yollarının yarattığı trafik çilesi bir yana, COP31'in en büyük zaafı hiç şüphesiz kürsüden yapılan çağrıların doğrudan muhatabı olan ülkelerin önemli bir bölümünün liderler düzeyinde zirvede temsil edilmemesiydi.

Boş sandalyeler

Bu yıl G7 ülkeleri arasında liderler düzeyinde konuşma yapan tek isim İngiltere Başbakanı Andy Burnham oldu. Fransa, Almanya, İtalya, Kanada ve Japonya liderleri Antalya'ya gelmedi. Avrupa'yı Avrupa Komisyonu Başkanı von der Leyen temsil etti. in adına Başkan Yardımcısı Han Zheng zirveye katılırken Hindistan Başbakanı Modi de Antalya'da yoktu. ABD ise zaten masada değil. COP28'den bu yana zirvenin ivme kaybettiği söylenebilir.

Dünyanın en büyük ekonomilerinin iklim krizine liderlik etmesi gerekirken bu sorumluluğu başkalarına bıraktığı yönündeki izlenim giderek güçleniyor. İran savaşı sonrasında enerji güvenliği kaygıları ve artan savunma bütçeleri, gelişmiş ekonomilerin gündeminde iklim konusunu geri plana itmiş durumda.

Liderler Zirvesi'nde konuşan ülke liderlerinin yaklaşık üçte birini Afrika ülkeleri, dörtte birini ise küçük ada devletleri oluşturdu. Afrika Müzakereciler Grubu; hibe ve imtiyazlı finansman kaynaklarının artırılmasını, uyum finansmanının üç katına çıkarılmasını, Yeşil İklim Fonu'nun güçlü bir kaynak yenileme sürecinden geçirilmesini ve fonların doğrudan Afrikalı kurumlar aracılığıyla kullandırılmasını talep etti. Delegasyonlarla yaptığım görüşmelerde Afrikalı temsilciler, gelecek yıl Etiyopya'nın ev sahipliğinde düzenlenecek COP32'nin, kıtaya yönelik iklim finansmanı algısını küresel ölçekte olumlu yönde değiştirmesini umduklarını dile getirdi.

Zirvenin yapısı

Türkiye başkanlığının, elektriğin nihai enerji tüketimindeki payını 2035'e kadar yüzde 35'e çıkarmayı öngören hedefi, zirvenin en somut gündem maddelerinden biri hâline geldi. IEA, hedefin ilerleyişini takip edecek mekanizmanın oluşturulmasını üstlendi. Enerji ithalatına bağımlı ekonomiler açısından elektrifikasyon, aynı zamanda bir enerji güvenliği stratejisi niteliği taşıyor.

Elektrifikasyonun yanı sıra zirvenin ilk günlerinde başka somut girişimler de gündeme geldi. Powering Past Coal Alliance öncülüğünde başlatılan Kömür Dönüşüm Ortaklıkları, gelişmekte olan ülkelerin kömürden çıkış planları için önemli miktarda kaynağı harekete geçirmeyi hedefliyor. Avustralya'nın öncülük ettiği Küresel atı Güneşi Deklarasyonu ise güneş enerjisinden yararlanan hane sayısını 2030 yılına kadar 300 milyona çıkarmayı amaçlıyor. Fosil yakıtlardan çıkışı hızlandırmayı hedefleyen Santa Marta sürecinin eş başkanlığını İrlanda ve Tuvalu'nun üstleneceği de kesinleşti.

Müzakereler cephesinde ise İklim Finansmanı İş Programı'nın gündeme alınması, sivil toplum kuruluşları ve iklim inisiyatifleri tarafından olumlu karşılandı. Özellikle Bonn'daki görüşmelerde Paris Anlaşması'nın 9.1. maddesi üzerine yaşanan tartışmalar düşünüldüğünde, bu adım önem taşıyor. Tartışmanın odağında, gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı yükümlülüklerini ağırlıklı olarak kamu kaynakları ve hibeler üzerinden mi yerine getireceği, yoksa özel sektör yatırımları ve kalkınma bankaları aracılığıyla proje bazlı finansmanın mı öne çıkacağı sorusu bulunuyor.

wsu girişimlerin neredeyse tamamı gönüllülük esasına dayanıyor. Destekçi ülkelerin ve kurumların listeleri henüz netleşmiş değil. Finansmana erişim ise büyük ölçüde proje geliştirme ve hazırlama kapasitesine sahip ülkelerle sınırlı kalıyor. Bu durum, az gelişmiş ülkelerin önündeki en önemli engellerden biri.

En temel yapısal sorun ise taahhütlerin niteliği. İlave elektrik üretim kapasitesinin temiz enerji kaynaklarından karşılanması açıkça şart koşulmuyor. Dolayısıyla elektrifikasyon hedefi, tek başına fosil yakıtlardan uzaklaşmayı garanti etmiyor. Daha önemlisi, fosil yakıtlardan çıkış konusu COP31'in resmî müzakere gündeminde hiç yer almıyor. Brezilya'nın sunduğu yol haritası da gönüllülük esasına dayanıyor.

Zirvenin en çok tartışılan yapısal sorunlarından biri de sponsorluk politikası. Ev sahibi anlaşmasında sponsorların "iklim bütünlüğünün" gözetilmesi öngörülse de bunun hangi kriterlerle ölçüleceği açıklanmış değil. Fosil yakıt yatırımları ve kömür faaliyetleriyle gündeme gelen şirketlerin zirvenin ana sponsorları arasında yer alması eleştirilere yol açtı. İklim bütünlüğünün ölçütleri belirlenmediği sürece sponsorluk, iş dünyasını dönüşüme ortak etmekten çok kurumsal itibar yönetiminin bir aracına dönüşme riski taşıyor.