Çoğumuz kırılmaktan korktuğumuz kadar kırıcı olmaktan da çekiniriz. Bu yüzden ya içimize atarız ya da patlama anında yıkıcı oluruz. Oysa yapıcı eleştiri çok kıymetlidir.

"Bir sanat eserini tenkit ne güç iştir!" Bu söz şair/yazar Ahmet Muhip Dranas'a ait. Gerçekten tenkit (eleştiri) zor iştir. Elbette eleştiri diye laf cambazlığı (demagoji) yapılmıyorsa zordur. Eleştiri denince küfür, hakaret, iftira anlaşılmıyorsa güç bir iştir.

Eleştiri için yöntem bilmek, bilgi sahibi olmak ve emek vermek gerekir. Orhan Veli Kanık "Bir kitabı tenkit edebilmek için ilk şart, o kitabı başından sonuna kadar okumaktır" demiştir. Bir konuyu bilmeden anlamadan, üzerinde çalışmada eleştirmek eleştiri değildir.

Gelişme için eleştiri kültürünün gerekli olduğunu düşünen çok sayıda kişi vardır. Bunda haklıdırlar. Eleştirinin geliştirici yönüne inandığımızda eleştirinin ne olduğu ve hangi yöntemle yapılması gerektiği ortaya konulmalıdır.

Eleştiri nedir

Eleştirmek (tenkit etmek/ kritik) bir insanı (herhangi bir düşünce, eser, konu, yargı vs olabilir) inceleyerek doğruluk veya yanlışlığını ortaya çıkarmak ve gerçek değerini belirtmektir. Eleştiri (tenkit) ise bu işi yapmaktır. Eleştirmek için incelemek, olumlu ve olumsuz yönlerini tespit etmek ve değerini takdir etmek gerekir.
Bir anlamda eleştirme elemektir. Elemek elek yardımıyla ayıklamak veya incesini kabasından ayırmak, elekten geçirmektir. Mecazi olarak iyisini kötüsünden ayırmaktır.

Eleştirinin bir anlamı da ayırt etmedir (tefrik). Eleştiri öncelikle ayırt etmekle başlar: Tefrik etmeden tenkit olmaz. Tefrik (Ar.) ayırma, ayırt etme(k) veya ayırım anlamındadır. Yani küçük (nüans) veya büyük farkları ortaya çıkarabilmektir. Fark (Ar.) bir kimse veya nesnenin bir başkasıyla karıştırılmamasını sağlayan ayrılık, benzer şeyleri birbirinden ayıran özelliktir. Altının değerini sarraf anlar...

O halde eleştirmek için öncelikle incelediğiniz konuya uygun gözenek/delik çapına sahip bir elek sahibi olmak gerekir. Altını kantar ile tartamazsınız.

İletişim çift yönlüdür: Eleştiriyi karşılayan bir taraf vardır. Eleştirilen savunmaya geçmeden önce sadece dinlemeli, haklılık payının olup olmadığını ve nedenini açıkça anlamalıdır.

Değişik eleştiri anlayışlarından söz etmek mümkündür: Tarihsel eleştiri, toplum bilimsel eleştiri, çatışmacı eleştiri, sanatsal eleştiri, edebi eleştiri vs. (Adalı O., Yükseköğretimde Sözlü ve Yazılı anlatım S. 207-208). Elbette bu eleştiri yöntemlerinin tamamı her konu için kullanılmaz. Ancak eleştiri için bilimsel eleştiri yönteminin nesnel olduğu için özel alanlarda bazı modifikasyonlar yapılarak kullanılmasını öneririm.

Bilimsel eleştiri

Bilimsel eleştiriye "ilmi tenkite" denilmektedir. Kanaatimce bilimsel eleştiri şu yönlerden olmalı: