FON meselesi ve hisselerdeki işlemlere ilişkin soruşturmalar sürerken edebiyatın çok önceden sorduğu bir soru yeniden karşımıza çıkıyor: Para hayatımızı ne zaman böylesine ele geçirdi

İki ayda bir yayımlanan Sözcükler dergisinin son sayısında (Kasım-Aralık) Oğuz Demiralp, 'Dikkat: Para Paralamasın Ruhunu!' başlıklı yazısında bu sorunun izini sürüyor. Aristophanes'in Ploutos'undan Zola'nın Para'sına, Mahfi Eğilmez'in Fon'undan Latife Tekin'in 'Para Gürültüsü'ne uzanan bir okuma öneriyor.

Para yalnızca günlük hayatımızı değil, hayallerimizi, ilişkilerimizi, ruhumuzu da biçimlendiriyor. Peki edebiyat, paranın hayatımızdaki bu egemenliğini nasıl anlatıyor

Yolculuğun ilk durağı, Aristophanes'in 'Ploutos (Servet)' adlı oyunu. Para tanrısı Ploutos kördür; kimin iyi, kimin kötü olduğunu göremez. Gözleri açıldığında servetin hak edenlere ulaşacağı düşünülür. Ancak herkesin zenginleşmesi, beklenen mutluluğu kendiliğinden getirmez. Çalışmanın, değerlerin ve toplumsal düzenin geleceği tartışmaya açılır. Demiralp'in oyundan çıkardığı soru bugün de geçerli: Para bir araç olmaktan çıkıp amaca dönüştüğünde insanlığa ne olur

BORSADA SATILANHAYALLER

Emile Zola'nın 'Para' romanı, bu soruyu Paris Borsası'nın ortasına taşır. Romanın başkişisi Aristide Saccard, büyük yatırımlar ve yüksek kazanç vaatleriyle insanları kurduğu şirkete ortak eder. Hisse senetleri el değiştirir, beklentiler büyür; sonunda kurulan düzen çöker. Zola, bir mali yıkımın içinde servetle birlikte güç ve itibar kazanma hırsını da anlatır.

İLK YAZANAHMET MİTHAT EFENDİ

Türk edebiyatında Ahmet Mithat Efendi, ekonomik hayatı erken dönemde romanlarına taşıyan yazarlardan. 'Hasan Mellâh'ta çokuluslu bir gemicilik şirketinin ortaklık ilişkileri ve hisselere el koyma girişimi, serüvenin temelini oluşturur.

Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın 'Dünyanın Mihveri Kadın mı, Para mı' romanında ise daha karanlık bir insan manzarası vardır. Edip Münir ve çevresindekiler için zenginleşmek uğruna ahlak ve hukuk sınırlarını aşmak mümkündür.

Demiralp, günümüze yaklaşırken iki iktisatçının romanlarına da bakıyor. Yaşar Erdinç'in 'Para Harekâtı', ülkelerin piyasalarını sarsabilen finansal saldırıları ve bunlara karşı geliştirilmeye çalışılan toplumsal savunmayı konu alıyor. Mahfi Eğilmez'in 'Fon'unda ise yüksek getiri vaatleriyle para toplayan bir düzenin işleyişini görüyoruz. Yeni katılanların parasıyla eskilere ödeme yapılan sistem, gerçekçi olmayan kazanç beklentileri üzerinde yükseliyor.

KÜÇÜK YATIRIMCININ SESİ: KİKOBAKİ

Latife Tekin'in 'Para Gürültüsü'nde günümüzün tartışmaları en gerçekçi haliyle romana taşınıyor. Elektrikçinin, kasabın önünde toplanan insanlar doları, altını konuşuyor. Çarşıda başlayan uğultu, telefon ekranlarında ve finans yorumcularının videolarında sürüyor. Geçim sıkıntısı ile daha fazla kazanma isteği, insanları aynı rakamların başında buluşturuyor.

Romanın merkezinde, küçük yatırımcılara seslenen bir finans yorumcusu var: Kikobaki. Ancak onun derdi, piyasanın içinde yükselip servet edinmekten çok, işleyişini yeterince bilmedikleri bir dünyada birikimlerini korumaya çalışan insanlara yol göstermek. Küçük yatırımcıyı oyuna getirenlere, yoksulları görmezden gelenlere karşı konuşuyor.