Suriye'deki gelişmeler, 1905'te Mustafa Kemal'in daha kurmay Yüzbaşı iken Suriye 30. Süvari Alayı'na atandığını hatırlattı! II. Abdülhamit dönemiydi. Milletin öz evlatlarının baskılandığı, İngilizlerin ve işbirlikçilerinin baş tacı edildiği dönemdi!

Bir şeyler yapmalıydı! Vatanın bütünlüğünü korumak için o günün parlamenter rejimi olan Meşrutiyeti yani anayasal düzeni geri getirmenin yollarını arıyordu. Emperyalizm ile iş birliği yaparak vatanın bütün tutulamazdı.

1906'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu! Mustafa Kemal'in aklında hep vatanın kurtuluşu ve özgürlüğü vardı! Mustafa Kemal görev aldığı her bölgede, vatana bağlı kalmak şartı ile bir savunma hattı örgütlemeye çalıştı! Tam bağımsız bir vatanda yaşama ilkesi hep kafasında vardı! Selanik, Şam, Beyrut ve Kudüs'te şubeler açıldı.

Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nden etkilenen bir grup vatansever ise Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'ni kuracaktı! Daha sonra da bu iki cemiyet birleşerek İttihat ve Terakki Cemiyeti'ni hayata geçirecekti.

Ardından Mustafa Kemal'in I. Dünya Savaşı sırasında, Kafkas Cephesi'ne atandığını hatırladım! Suriye'de Mustafa Kemal Paşa'nın emri altında çalışan İsmet Paşa'nın "1916 Suriye Defteri" aklıma geldi. Günlükte en çok ismi geçen bölgeler, Halep, Mardin ve Resul-ayn'dı! "Hastaneler ve uyuzlar için ilaç olarak gaz yok." diye düştüğü not, o günleri anlatmaya yeterdi!

1919-1973 yılların arasında İsmet İnönü'nün tuttuğu defterlerde, Hatay meselesi ile ilgili notlarını düşündüm! O yılların Suriye'sini yazmasam olmazdı!

1916'nın başında Kafkas Cephesi'nde işler iyi gitmiyordu. arlık ordusu, Erzurum, Muş ve Bitlis'e kadar inmişti. Van bölgesindeki Ermeni eşkıyaları geçici hükümet bile kurmuşlardı.

1916 Mart'ında Diyarbakır'a tayin edilen Mustafa Kemal, her şeyden önce askerin moralini düzeltip, Ruslara karşı taarruza geçti. Muş ve Bitlis'i işgalden kurtardı! Orduya büyük moral olan bu kurtuluş çok önemliydi. arlık'ın Akdeniz'e inişinin önü kesilmişti! Mayıs 1917