Kuantum ve maneviyatın kesişiminde insanın rolü

Modern bilimin ulaştığı bazı sonuçlar ile İslâm'ın asırlardır dile getirdiği hakikatler, aynı merkezde buluşmaktadır. Dil farklıdır, yöntem farklıdır; fakat işaret edilen gerçeklik aynıdır. Kâinat, insan şuurundan bağımsız, donuk bir sahne değil; bakışla, niyetle ve bilinçle ilişki kuran canlı bir anlam alanıdır.

Kuantum fiziğinin ortaya koyduğu "gözlemci etkisi," bize şunu söyler: Gerçeklik, gözlemden önce sadece bir ihtimaller alanıdır; gözlemle birlikte belirginleşir.1 İslâm'ın niyet ve nazar hakikati ise benzer bir hakikati manevî zeminde ifade eder: İnsan, nasıl bakarsa öyle görür; hangi niyetle yönelirse, olayların manası da ona göre şekillenir.

Bilim, gözlemin fizikî sonucu etkilediğini söylerken; maneviyat, niyetin ve bakışın hadisenin mahiyetini değiştirdiğini bildirir. Bir kuantum deneyinde elektron, gözlemciye adeta "cevap" veriyorsa; ahlâk ve iman mesajlarında da kâinat, insanın iç dünyasına "cevap" verir. Bu ortak zemin bize şunu öğretir: Hakikat tek katmanlı değildir. Ne sadece maddedir, ne de yalnızca manadır. Hakikat, madde ve mananın birlikte okunduğu çok katmanlı bir bütündür. Birini dışladığımızda, resmi eksik görürüz.

Modern bilim anlayışında ideal insan, mümkün olduğunca tarafsız bir gözlemci olmaya çalışır. Deneyin dışında durur, müdahil olmamayı hedefler. Oysa meraklı bir bakışta insan, sadece gözlemci değil; şahittir. Şahit olmak, yalnızca bakmak değildir. Şahit; görür, anlamlandırır, değerlendirir ve gerektiğinde yön verir. Bediüzzaman, insanı, kâinatın manalarını okuyacak bir muhatap olarak tanımlar. Bu bakışta insan, evrene dışarıdan bakan biri değildir; evrenle birlikte anlam üreten bir özne hâline gelir.

Gözlemci, sahnenin kenarında durmaya çalışır. Şahit ise sahnenin içindedir. Bu durum, insanın sorumluluğunu da artırır. Artık insan sadece "olan biteni izleyen" değil; bakışı ve niyetiyle etki eden bir varlıktır. Her bakış, hikmet çizgisinde ya da dalalet çizgisinde bir iz bırakır. Böylece insan, Allah'ın mutlak kudreti altında ve O'nun izniyle, kendi küçük dünyasının ortak yazarı olur; hayırda da şerde de.

Kolektif Şuurun Gücü

Eğer tek bir gözlemcinin bakışı, atom altı bir parçacığın davranışını değiştirebiliyorsa; milyarlarca insanın ortak bakışı neleri değiştirebilir Birlikte edilen bir dua, birlikte yönelinen bir niyet, tek tek yapılanlardan çok daha güçlüdür.