İran'daki UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde bulunan Gülistan Sarayı, İsrail ve ABD'nin Tahran'ın güneyine yönelik saldırılarında hasar gördü. Bölge kervansaraylardan türbelere ve camilere birçok önemli tarihi yapıya sahip. İran coğrafyasındaki Türk-İslam mimarisinin önemli örneklerine bakalım.

Büyük Selçuklu başkentlerinden İlhanlı anıtlarına, Safevî meydanlarından Kaçar saraylarına uzanan tarihsel süreklilik, İran'ın kültürel hafızasında Türk izlerinin yerini yeniden hatırlatıyor. İsfahan Cuma Camii'nin Selçuklu ihtişamı, Sultaniye'nin İlhanlı görkemi ve Horasan'daki kervansaraylar, İran coğrafyasının yüzyıllar boyunca Türk-İslam mimarisinin önemli merkezlerinden biri olduğunu kanıtlıyor.

İran coğrafyası, Anadolu'dan Orta Asya'ya uzanan tarihi yolun tam üzerinde yer alır. Büyük Horasan'dan Irak-ı Acem'e, Tebriz'den İsfahan'a uzanan geniş hat; hanedanların, kervan yollarının ve ilim merkezlerinin birbirine bağlandığı bir 'kültür koridoru'dur. Günümüzde İran sınırları içinde görülen pek çok yapı, Türk-İslam dünyasının siyasi ağırlık merkezlerinin uzun süre bu coğrafyada bulunduğunu gösteriyor. Nitekim kültür envanterleri gibi dijital derlemelerde İran için binin üzerinde kayıt bulunması da bu zenginliğin somut göstergelerinden biridir.

Horasan: Şehirler, kervan yolları, türbeler...

Türk izlerini takip etmeye Horasan'dan başlamak tesadüf değildir. Çünkü Horasan, yalnızca bir bölge adı değil; Selçuklu döneminde devlet aklının, eğitim kurumlarının ve tasavvuf damarlarının mayalandığı büyük bir hinterland. Bölgede hem yer adları hem de tarihi eserler Türk varlığının sürekliliğine işaret eder; ayrıca Nişabur'un Büyük Selçuklu'ya bir dönem başkentlik yaptığına da dikkat çeker. Horasan'ın mimari hafızası yalnız büyük şehirlerde değil, yol üstü yapılarında da okunur. Meşhed yakınlarındaki Ribat-ı Mahi kervansarayı, bu hat üzerinde Selçuklu yol mimarisinin dikkat çekici örneklerinden biri olarak görülmesi gereken yerlerden. Ortaya çıkarılan fotoğrafik kanıtlar, kervansarayın Büyük Selçuklu döneminde Sultan Sencer devrinde inşa edildiğine işaret eder. Kervansaray tipolojisi, ticaret ve hac yolları hatlarının güvenliğini sağlayan konaklama, malların yüklenip saklanması, ibadet üçlüsünü aynı avlu etrafında birleştiren bir 'taşra altyapısı'dır.

Merv: Selçuklu'nun doğu başyapıtı

Büyük Horasan denildiğinde kuşkusuz Merv de mutlaka anılmalı. Bugün Türkmenistan sınırları içinde kalsa da tarihsel Horasan'ın kalbinde yer alan Merv, Selçuklu döneminde doğunun en önemli merkezlerindendi. Kentin simge yapısı Sultan Sencer Türbesi, 1157'de Selçuklu'nun son büyük hükümdarlarından Sultan Sencer'in kabri üzerine inşa edildi. Kütlesi, tuğla örgüsü ve anıtsal kubbesiyle yalnız bir hükümdar mezarı değil; Selçuklu mimarisinin 'devlet dili'ni temsil eden bir başyapıt olarak okunur.

İsfahan'da Selçuklu izi: Cuma Mescidi'nde zamanın katmanları

Selçuklu tarihinin şehirleşme ve mimari açısından en önemli örneklerinden biri İsfahan'da görülür. 11. yüzyılda Selçuklu Türkleri İsfahan'ı başkent yapınca kentteki büyük cami de çekirdek yapısından hızla genişleyen bir kompleks hâline dönüştü. Daha sonraki dönemlerde İlhanlı, Timurî, Safevî ve Kaçar dönemlerinde yapılan eklemelerle yapı yaşamaya devam etti.

Bu sürekliliğin en somut ifadesi, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki Masjed-e Jâme'dir. (İsfahan Cuma Camii) Cuma Mescidi'ni 'mühür' yapan ayrıntıların başında doğal olarak Selçuklu döneminde olgunlaşan dört eyvanlı avlu düzeni gelir. Selçuklu genişlemesi sırasında avlu çevresinde dört eyvanlı (çahar eyvan) şema belirginleşmiş, bu şema sonraki yüzyıllarda İslam mimarisinin güçlü prototiplerinden biri hâline gelmiş. Avlunun dört cephesine yerleştirilen eyvanlar, camiyi sadece bir ibadet mekânı olmaktan çıkarıp bir şehir içi geçiş ve buluşma mekânına dönüştürür. Yapının Selçuklu dönemine ait en dikkat çekici bölümleri Nizamülmülk ve Tacülmülk kubbeleridir. Tuğla ile oluşturulan geometrik düzen, mukarnas geçişler ve kitabe kuşakları Selçuklu mühendisliğinin 'sessiz ihtişamı'nı bugüne taşır. Restorasyon ve onarımların, özellikle 1984'teki hava saldırısı sonrası yapılan müdahalelerin, geleneksel malzeme ve işçilikle sürdürülmüş olmasını profesyonel restorasyon anlayışı adına çok değerli buluyorum.

İlhanlılar dönemi: Yeni bir ihtişam dili

13. yüzyılın sonları ile 14. yüzyılın başlarında İran coğrafyasında İlhanlılar güçlü bir mimari dil oluşturmuştur. Bu dönemin en önemli anıtı Zencan yakınlarında bulunan Sultaniye'deki Sultan Olcaytu Muhammed Hüdabende Türbesi'dir. 1302-1312 yılları arasında inşa edilen yapı, çift cidarlı kubbesi ve zengin iç süslemeleriyle dönemin başyapıtlarından biri kabul edilir. Sekizgen plan üzerine yükselen kubbe, hem dışarıdan güçlü bir anıt görünümü sunar hem de iç mekânda ışık ve yüzey ilişkileriyle dikkat çeker. İlhanlı estetiği İsfahan Cuma Camii'nde de iz bırakmıştır. 1310 tarihli Olcaytu mihrabı, oyma alçı bezemeleri ve bitkisel motifleriyle bu dönemin önemli sanat eserlerinden biridir. İsfahan yakınlarındaki Pir-i Bakran Türbesi de İlhanlı döneminde alçı bezemenin ulaştığı inceliği gösteren örneklerden biridir.