Bugün İstanbul Film Festivali'nin kapanış günü. Beyoğlu'nun kalbinde yer alan Atlas 1948 ve Bahariye'den yukarı yürürken karşımıza çıkan Kadıköy Sineması Time Out'un global edisyonunun yayınladığı Dünyanın En İyi 100 Sineması listesinde kendilerine yer buldu. Bu vesileyle İstanbul'dan Ankara'ya, İzmir'den Adana'ya perdenin ardındakilere baktık

Bir şehrin belleği, yalnızca taşlarda, köprülerde ya da tarihi konakların duvarlarında gizli değildir. O bellek zaman zaman bir sinema salonunun kadife koltuklarında, yılların sarartıp soldurduğu bir film afişinin kırışık kenarlarında, yazlık sinemada çekirdek çitleyerek büyüyen bir çocukluğun sessiz hafızasında saklıdır. Türkiye'nin büyük şehirleri, sinemayla öylesine derin bir geçmişe sahiptir ki bu yapılar eğlence mekânının çok ötesinde toplumsal kültürün tanıklarıdır. Beyoğlu'nun o kalabalık sokaklarından Adana'nın kavurucu yazlarına, Ankara'nın görkemli bulvarlarından İzmir'in deniz kokan rüzgârına kadar her şehir sinemayla kurduğu özgün bir ilişkiyi bugün hâlâ taşır.

İlk film gösterimi 1896'da

Türkiye'de sinema serüveni, dünya sinema tarihiyle neredeyse eşzamanlı başlamıştır. Lumiere Kardeşler'in ilk hareketli görüntülerini 1895'te Paris'te sunmasından yalnızca bir yıl sonra, 1896'da Osmanlı sarayında ilk film gösterimi gerçekleştirildi. Sultan II. Abdülhamid döneminde Bertrant adlı Fransız, film makinesini saraya taşıyarak Türk topraklarında sinema serüvenini başlatmış oldu. Osmanlı coğrafyasında önce bir saraylı merakı olarak başlayan serüven 1908'de ilk ticari sinema salonun açılmasıyla birlikte halkın dikkatini çekmeye başladı. İstanbul'un ardından taşranın ilk sinema salonunun 1909'da İzmir'de kurulduğu biliniyor. İzmir'i Ankara ve Bursa takip etmiştir. Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte sinema, milli kimliğin ve toplumsal dönüşümün bilinçli bir aracına dönüştürülmüştür. Halkı aydınlatmak, birleştirmek, ortak bir dil ve ortak bir hayal kurmak için perde açılmıştır.

Bu kültürün en özgünlerinden birisi de muhakkak açık hava sinemaları olmuştur. Yazlık sinemalar diye de anılan bu mekânlar, özellikle Anadolu'nun sıcak yaz gecelerinde birer toplumsal buluşma noktasına, birer meydana dönüşmüştür. Sandalye, çekirdek ve gazoz eşliğinde tüm mahalle tek bir perde önünde buluşmuştur. Bu mekânların en güzel yanı ise mekân ile toplumun iç içe olmasıydı. Sokak gürültüsü, cırcır böceklerinin sesi, uzaklardan gelen ezan, tüm bunlar filmin bir parçasıymış gibi sinemayla bütünleşiyordu. Bu deneyim, kapalı salonların steril sessizliğinde asla yaşanamayacak olanıydı. Toplulukla birlikte gülmek, toplu hâlde duygulanmak, komşunun tatlı yorumu ile filmin anlamı değişiyordu.

Şehirlerin sinema belleği

Türkiye'nin büyük şehirleri, sinemayla birbirinden farklı ama bir o kadar da birbirini tamamlayan ilişkiler kurmuştur. İstanbul'un sinema belleği Beyoğlu'nda yoğunlaşır: 1870'lerde Ermeni iş insanı Agop Köçeyan tarafından kışlık konak olarak yaptırılan ve bugün Atlas 1948 adıyla yeniden hayat bulan tarihi yapı, neoklasik mimarisiyle Türk sinema kültürünün simgesi olmuştur. Atlas 1948 Sineması, Time Out'un Dünyanın En İyi 100 Sineması başlıklı seçkisinde 88. sırada kendine yer buldu. Emek Sineması ise Yeşilçam galalarının adresi olarak kuşakların belleğine işlemiştir. Ankara'da sinema, Cumhuriyet'in modernleşme projesinin bir parçasıydı; Kızılay ve Yenişehir'deki salonlar birer eğlence mekânından çok yeni bir toplum inşasının vitrinleri olarak kurgulandı.

Bugün bu mirasın son temsilcilerinden Büyülü Fener, başkentin sanat sineması geleneğini diri tutmaktadır. İzmir, taşranın ilk sinema salonunu 1909'da açan şehir olma ayrıcalığını taşır; Levantenlerin, Rumların, Ermenilerin ve Türklerin yan yana oturduğu o kozmopolit salonlar, sinema perdesini toplumsal bütünleşmenin sessiz bir sahnesine dönüştürmüştür. Bursa'da ise ilk salon Cumhuriyet'in hemen ardından Muallimler Birliği çatısı altında açılmış; öğretmenler ve aydınların buluşma yeri olan bu yapı, adıyla bile sinemanın aydınlatma işlevini simgelemiştir. Adana'da sinema, Çukurova'nın göç, emek ve toplumsal çatışmalarla örülü gerçekliğinden beslenmiştir.

Modern mimarinin Anadolu'ya taşınan ilk örnekleri

Cumhuriyet'in ilk dönemlerinde inşa edilen sinema binaları, modern mimarinin Anadolu'ya taşınan ilk örneklerinden biriydi. Art Deco, Neoklasik ve Erken Cumhuriyet mimarisinin kesiştiği bu yapılar kentsel kimliğin biçimlenmesinde katkısı olmuştur. Atlas 1948'in 1870'lerden kalan Köçeyan Konağı bünyesindeki konumu, binanın ne kadar katmanlı bir tarihe sahip olduğunu göstermektedir.

Müze olarak yeniden işlevlendirilmesiyle bu yapı artık Türk sinema tarihinin müzesidir. Neoklasik tavan süslemeleri, mermer şömineler, alçı rölyefler mimari ve sinemanın ortak bir dili olarak yansır. Türkiye'nin farklı şehirlerindeki tarihi sinema binaları maalesef büyük çoğunluğu itibarıyla ayakta değildir. Kimi yıkılmış, kimi pasaja dönüştürülmüş, kimi yeni bir ticari işleve dönüştürülerek asli hüviyetini kaybetmiştir. Sinema mirasının korunmasına yönelik bir kamuoyu farkındalığının aciliyetini de gündeme getirmektedir.

Film afişlerinde tasarım ve kültür