Makalemiz The Washington Post'tan...

Bir akşam düşünün.

Elinizde telefon. "Bir video daha" diyorsunuz. Sonra bir tane daha. Derken uygulama sizi bir konudan ötekine savuruyor. Gülüyorsunuz, şaşırıyorsunuz, öfkeleniyorsunuz. Ama ertesi sabah bir şeyi fark ediyorsunuz... Dün ne izlediğinizi tam hatırlamıyorsunuz. Okumaya başladığınız kitabın üçüncü sayfasında dikkatiniz dağılıyor. Uzun bir yazıyı sonuna kadar götürmek zor geliyor.

Yeni moda deyimle "brain rot."

Türkçeye kaba bir çeviriyle "beyin çürümesi" diyebiliriz. Abartılı bir ifade gibi duruyor. Ama bilim insanları bu alaycı kavramın içinde ciddi bir uyarı payı olduğunu söylüyor.

★★★

Akıllı telefonlar gerçekten beynimizi çürütüyor mu

Kesin hüküm vermek kolay değil. Fakat veriler şunu gösteriyor...

Sürekli bölünen dikkat, kısa videolar arasında yapılan hızlı geçişler ve algoritmaların pompaladığı dopamin akışı, dikkat süremizi ve hafızamızı etkiliyor.

Kısa video platformları üzerine yapılan meta-analizler, yoğun kullanım ile daha zayıf bilişsel performans ve artan kaygı arasında ilişki buluyor. Özellikle "kısa format" içerikler, beynin derin odak gerektiren süreçlerine alışmasını zorlaştırıyor. Bir kitabın 20 sayfasını aralıksız okumak, artık 20 saniyelik bir videoyu izlemekten daha zahmetli geliyor.

Beynimiz aslında doğal olarak dikkat dağınıklığına yatkın. Evrimsel olarak bu bir avantajdı. alıların arasından gelen bir ses hayatta kalma meselesiydi. Ama bugün telefon bildirimiyle irkilmek, bizi aslanlardan korumuyor. Sadece zihni parçalıyor.

Asıl soru, bunun geçici bir alışkanlık mı, yoksa kalıcı bir değişim mi, olduğu...

★★★

2025'te yayımlanan ve 7 binden fazla çocuğu uzunlamasına izleyen Klinik Uygulamaya Aktarılan Psikiyatri Araştırmaları Derneği, daha fazla ekran süresinin beynin bazı bölgelerinde kortikal kalınlığın azalmasıyla ilişkili olduğunu gösterdi.

Korteks dediğimiz dış katman; planlama, hafıza, karar verme ve dürtü kontrolü gibi "yüksek seviye" işlevlerden sorumlu. Aynı çalışmada yüksek ekran kullanımının dikkat eksikliği belirtileriyle de ilişkili olduğu bulundu.

Burada önemli bir uyarı var...

İlişki, nedensellik demek değil. Dikkati zaten daha dağınık olan kişiler telefonlarına daha fazla yöneliyor olabilir. Yani telefon mu dikkati bozuyor, yoksa dikkat sorunu olanlar mı telefona daha çok kaçıyor Tavuk mu yumurta mı tartışması sürüyor.

Ama uyku konusu daha net.

Uzmanlara göre çocukların ve gençlerin yeterince uyumamasının bir numaralı nedeni gece ekran kullanımı. Oysa ergenlik dönemi, beynin beyaz maddesinin yoğun biçimde geliştiği bir evre. Uyku eksikliği bu gelişimi sekteye uğratabiliyor. Uzun vadede dürtüsellikten okuduğunu anlamaya kadar pek çok alanda düşüş gözleniyor.

Ekran süresi arttıkça, yatak odasına da ekran giriyor. Yatak odasına ekran girince, uykudan çalınıyor. Uykudan çalınınca, beyin fatura kesiyor.

★★★

Bir de işin yapay zekâ boyutu var.

MIT'den araştırmacı Nataliya Kos'myna ve ekibi, öğrencilerin yapay zekâ sohbet botlarıyla yazdığı kompozisyonları inceledi. Küçük örnekli ama çarpıcı bir çalışmaydı. Sohbet botunu yoğun kullanan öğrenciler, yazdıkları metinden hemen sonra bile kendi cümlelerini hatırlamakta zorlandı. Beyin taramaları, farklı bölgeler arasındaki işlevsel bağlantının daha düşük olduğunu gösterdi.