Çin Halk Cumhuriyeti'nin Şenzen şehrinde düzenlenen APEC zirvesi, dünya basınında geniş yankı uyandırdı. Zirve esnasında gerçekleşen ikili ve üçlü görüşmeler en dikkat çekici başlıklar arasındaydı. Birçok meslektaşım, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in girişimiyle düzenlenen Şi-Trump-Putin üçlü zirvesinin "yeni bir Yalta mı" olduğu sorusunu tartıştı. Üç liderin dünyayı paylaşmak üzere bir araya gelmediklerini anlamalarının ardından ise, "dağ fare doğurdu" misali hayal kırıklıklarını yazıya döktüler.
Öncelikle bir hatırlatma yapmak gerekir. Uluslararası ilişkilerde, eskilerin deyimiyle "Düvel-i Muazzama", günümüz ifadesiyle büyük güçler, genellikle büyük savaşların ardından bir araya gelerek dünyayı yeniden düzenlemiştir. 1555 Augsburg Barışından 1748 Aachen Antlaşmasına, ABD'nin bağımsızlığını kazandığı 1783 Paris Antlaşmasından 1815 Viyana Düzenine kadar örnekler gösterilebilir. Yalta da İkinci Dünya Savaşı'nın ardından düzenlenmiştir. Dolayısıyla bu üçlü zirve bir Yalta değil ancak dünyanın güç ekseninin artık Doğu'ya kaydığının resmî ilanıdır.
ABD'nin Asya'ya dönüşü
ABD'nin Çin'e ilişkin kaygılarının ilk sinyali 1978 yılında verildi. Deng Şiaoping'in kolektif çiftçiliğe son vermesi ve Şenzen'i Özel Ekonomik Bölge ilan etmesiyle dönemin ABD aydınları Asya'ya yönelme sürecini tartışmaya başladı. Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından Clinton yönetimi, Çin'i stratejik ortak olarak ilan ederek Batı'dan Çin'e teknoloji transferine yeşil ışık yaktı. Çin'in 2001'de DTÖ üyesi olması ayrı bir milat oluşturdu. Ancak aynı yıl iktidara gelen ABD Başkanı George W. Bush'un Savunma Bakanı Donald Rumsfeld, Çin'i artık stratejik ortak değil, stratejik rakip olarak tanımlamaya başladı. 11 Eylül 2001 terör saldırıları sonrasında ABD, Orta Doğu'daki terörle mücadele operasyonlarıyla meşgul olurken Çin, nadir elementler ve sanayileşme sürecini hızlandırarak ABD karşısındaki üstünlüğünü pekiştirdi.Kasım 2011'de dönemin ABD Başkanı Barack Obama, ABD'nin stratejik ekseninin Asya'ya kaydığını resmen açıklayarak "Asya-Pasifik'i yeniden dengeleme" politikasını başlattı. Bu çerçevede ABD Deniz Kuvvetleri'nin yüzde 60'ının Asya-Pasifik bölgesine konumlandırılması gibi adımlar atıldı. Ancak Orta Doğu'daki krizler ve Afganistan, ABD'nin bu emelini erteleyen unsurlar oldu. Gelinen noktada ABD, eksenini resmen Asya'ya kaydırdı.
Büyük güç olmanın ölçütleri
Şenzen'deki üçlü zirve, "Düvel-i Muazzama"nın yeni parametrelerini de ortaya koydu. Dünya büyükleri arasında yer almak için göstermelik sayıda değil, binlerce nükleer başlığa sahip olmak gerekiyor. Bu durum, Kuzey Kore, Hindistan, İsrail ve Pakistan gibi onlarca nükleer başlığa ya da Fransa ile İngiltere gibi yüzlerce nükleer silaha sahip ülkelerin büyük güçler arasında yer alamadığının ilanıdır. Ayrıca büyük güç olmak için dünyanın nadir ve stratejik madenlerine ulaşmak, emtia sahibi olmak, olağanüstü sanayileşmiş bir üretim kapasitesine sahip olmak ve BM'nin mevcut statükosuna karşı 'reformist' bir tutum sergilemek gerekiyor. Büyük hacimli askeri güce sahip olmak ve bu gücü kullanma iradesini göstermek de büyük güçler arasında yer almanın koşulları arasında. Bu açıdan bakıldığında, BM Güvenlik Konseyi'nin diğer iki daimi üyesi olan İngiltere ve Fransa büyük güçler arasında artık yer almayacak gibi görünüyor. İngiltere'nin AB ile yaptığı anlaşma, Brexit sonrası ABD'den umduğunu bulamayan ve aradığı refaha ulaşamayan ülkenin yeniden AB ile bağlarını kurmak zorunda kalmasının önemli bir işareti. Keza devasa kamu borcu ve sosyal ayaklanma ile karşı karşıya kalan Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un Mart 2026'da Fransa'nın nükleer başlık sayısını artıracağını açıklaması, Paris'i henüz büyük güçler arasında konumlandıracak nitelikte bulunmadı. Nitekim Fransa ya da AB'ye üye hiçbir ülke APEC masasının çevresinde yer almadı.

3