Oakland'daki federal mahkeme salonunda geçen hafta Arturo Bejar'a Mark Zuckerberg soruldu. Bejar, Facebook'ta yıllarca mühendislik yöneticiliği yapmış, daha sonra Instagram'daki genç kullanıcıların güvenliği üzerine çalışan eski bir Meta mensubu, şirketi dışarıdan izleyen bir teknoloji eleştirmeni değil, Meta'nın kararların nasıl alındığını içeriden görmüş biri.

Anlattığı şirket kültürü oldukça basit; Zuckerberg bir konuyu öncelik haline getirirse organizasyon çok hızlı hareket edebiliyor. Bejar'a göre çocuk güvenliği o önceliklerden biri olmadı. Reuters'ın aktardığı ifadesinde Meta'nın büyümeyi ve kullanıcı etkileşimini çocukların güvenliğinin önüne koyduğunu savundu. Meta ise bunu reddediyor.

Bejar'ın anlatısını rahatsız edici kılan yalnızca eski işvereni hakkındaki iddiaları değil. Bir noktada mesele kendi evine girdi. Kızı Instagram'da bir otomobil topluluğu oluşturmaya çalışırken kadın düşmanı ve cinsel içerikli yorumlara maruz kaldı. Bejar, kızının takipçi kazandığını ama bunun bir bedeli olduğunu söyledi. Şirketin gençlere yönelik güvenlik mekanizmalarını eleştirmeye başlamasının ardında bu deneyim de vardı.

18 Ağustos'ta başlayan dava, ABD'de sosyal medyanın çocuklar üzerindeki etkisine ilişkin şimdiye kadarki en büyük hukuki sınavlardan biri.

Dosya biraz karmaşık. Kaliforniya, Colorado, Kentucky ve New Jersey, kendi tüketici koruma yasaları kapsamındaki iddialarını birlikte görüyor. Buna ek olarak 29 eyaletin başsavcısı, Meta'nın 13 yaşından küçük çocukların kişisel verilerini ebeveyn izni olmaksızın topladığı iddiasıyla federal Çocukların Çevrimiçi Gizliliğini Koruma Yasası, yani COPPA kapsamında ortak davacı. Yargıç Yvonne Gonzalez Rogers bu iki yapıyı tek bir hibrit duruşmada birleştirdi.

Eyaletlerin suçlaması ağır; Meta'nın Facebook ve Instagram'ı gençleri daha uzun süre kullanmaya teşvik eden özelliklerle tasarladığı, bu tasarımların risklerini bildiği halde kamuoyuna platformların güvenliği konusunda yanıltıcı açıklamalar yaptığı ve çocukların verilerini yasaya aykırı şekilde kullandığı ileri sürülüyor.

Meta ise bunun tam tersini savunuyor. Şirket, gençlerin çevrimiçi ortamda gerçek sorunlarla karşılaşabildiğini kabul ediyor ama sosyal medya kullanımından depresyona, kaygıya ya da diğer ruh sağlığı sorunlarına uzanan düz bir nedensellik zincirinin bilim tarafından kanıtlanmadığını iddia ediyor. Devletlerin şirket içi belgelerden seçtikleri ifadeleri bağlamından kopardığını da savunuyor. Bu savunmanın bilimsel bir karşılığı var.

National Academies'in kapsamlı incelemesi, mevcut araştırmaların sosyal medyanın ergen sağlığındaki değişikliklere nüfus düzeyinde neden olduğunu kanıtlamadığını söylüyor. Sosyal medya bazı gençler için topluluk ve destek sağlayabilirken, başkalarını tacize, zararlı içeriğe veya problemli kullanıma maruz bırakabiliyor, etki herkeste aynı değil.

Bununla birlikte "nedensellik kesin değil" cümlesi "sorun yok" anlamına da gelmiyor. ABD ABD'nin en üst düzey halk sağlığı yetkilisi Surgeon General'ın değerlendirmesine göre günde üç saatten fazla sosyal medya kullanan gençlerde depresyon ve kaygı belirtileri dahil ruh sağlığı sorunları riski yaklaşık iki katına çıkıyor. Kurum, mevcut kanıtlarla sosyal medyanın çocuklar ve ergenler için yeterince güvenli olduğu sonucuna varılamayacağını söylüyor.

Oakland'daki dava da zaten psikiyatri literatürüne tek başına son noktayı koymaya çalışmıyor. Daha hukuki, daha ticari ve biraz daha rahatsız edici bir soruyla uğraşıyor; bir şirket, insan davranışındaki zayıflıkları kullanıcıyı daha uzun süre tutmak için ürünün parçası haline getirirse, ortaya çıkan zarardan ne kadar sorumludur

Sonsuz kaydırma, bildirimler, beğeniler ve kişiselleştirilmiş öneriler bu yüzden mahkeme dosyasına girmiş durumda. Bunların hiçbiri tek başına yasadışı değil. Eyaletler, birlikte çalıştıklarında genç kullanıcıların dikkatini mümkün olduğunca uzun süre platformda tutan bir makine oluşturduklarını savunuyor.

Bejar'ın en dikkat çekici eleştirilerinden biri ise algoritmadan bile daha sıradan görünen bir şeye yönelikti; ölçüm! Meta'nın kamuya sunduğu güvenlik rakamlarının büyük ölçüde şirket kurallarını ihlal eden içeriklerin yaygınlığını ölçtüğünü; bunun çocukların gerçekte ne sıklıkla olumsuz deneyim yaşadığını göstermediğini söyledi. Şirket içindeki kullanıcı araştırmalarının daha yüksek zarar oranlarına işaret ettiğini savundu.

Tüm bu hukuksal süreç, 1990'larda sigara şirketlerine açılan davalara benzetiliyor. 'Tütün' davaları sigaranın sağlık için iyi olup olmadığı değildi. Şirketlerin nikotin bağımlılığı ve sağlık zararları hakkında kendi içlerinde ne bildikleriyle dışarıya ne söyledikleri arasındaki fark hukuki mücadelenin merkezine yerleşmişti.

Kentucky Başsavcısı Russell Coleman, Meta davasını açıkça tütün ve opioid davaları geleneğine yerleştiriyor. Eyaletler farklı siyasi yönetimlere sahip olsa da Meta karşısında tek cephe oluşturmanın hem kaynaklarını birleştirdiğini hem de aynı şirket kararlarının ülke çapındaki etkisini tek hikâye halinde sunabildiğini düşünüyor.

Instagram elbette sigara değil. Nikotinin akciğer ve kalp üzerindeki etkisini ölçmek ile 15 yaşındaki bir çocuğun depresyonunda ailesinin, okulunun, arkadaşlarının, kişiliğinin ve Instagram'ın payını birbirinden ayırmak aynı bilimsel problem değil.

Meta'nın savunmasının en kuvvetli yanı bu gri alan. Şirket ayrıca yıllardır çocuk güvenliği için ciddi yatırımlar yaptığını söylüyor. 2024'ten bu yana yüz milyonlarca genci Teen Accounts (genç hesapları) sistemine aldığını, içerik sınırlamalarını varsayılan hale getirdiğini, yaşını yanlış beyan eden genç kullanıcıları tespit etmek için yapay zeka kullandığını ve ebeveyn denetim araçlarını genişlettiğini iddia ediyor. Haziran 2026'da 13+ içerik ayarlarını Instagram, Facebook ve Messenger'da küresel olarak genişletmeye başlamıştı.

Mahkemede bunun nasıl yorumlanacağı önemli olacak. Bunlar bir şirketin ürününü zaman içinde daha güvenli hale getirmesinin kanıtları mı Yoksa siyasi, toplumsal ve hukuki baskı arttıktan sonra yapılan onarımlar mı

Bu tartışmayı daha somut hale getiren şey, eyaletlerin yalnızca para istememesi.

Davacılar, mahkemeden Facebook ve Instagram'ın çalışma biçimine müdahale etmesini de istiyor.

Talepler arasında genç kullanıcılar için sonsuz kaydırmanın ve beğeni mekanizmalarının kaldırılması veya değiştirilmesi, kullanım süresine sınırlar getirilmesi ve 13 yaşından küçük çocukları platform dışında tutan kuralların daha sıkı uygulanması bulunuyor.

Meta olası mali yükün teorik olarak 1,4 trilyon dolara kadar çıkabileceğini mahkeme dosyalarında ileri sürdü. Başsavcıların tartıştığı hesap ise yaklaşık 200 milyar dolar düzeyinde. Henüz mahkemenin vereceği bir tazminat rakamı yok ve bu rakamların ikisini de "Meta şu kadar ödeyecek" diye okumamak gerekiyor.

Üstelik Oakland Meta'nın tek hukuk cephesi değil. Ağustos başında New Mexico'daki ayrı bir davada şirket aleyhine toplam 942 milyon dolarlık tazminat ve ceza kararı çıktı ve eyalet içinde genç kullanıcılarla ilgili bir dizi ürün değişikliği emredildi. Meta kararı temyize götürüyor. Bunun dışında teknoloji şirketlerine karşı sosyal medya bağımlılığı iddialarıyla açılmış 3 binden fazla federal dava ilerliyor; Kaliforniya eyalet mahkemesinde birleştirilmiş kişisel zarar dosyalarının sayısı da 3 bin 300'ün üzerinde.

Silikon Vadisi açısından önemli başka bir gelişme de eski hukuki kalkanın bu davaları daha başında durduramaması. ABD'de 1996 tarihli Communications Decency Act'in Section 230 hükmü, platformlara kullanıcıların yüklediği içerikten doğan birçok dava karşısında geniş koruma sağlıyor. Meta, Oakland'daki davaya karşı bu hükme dayanan itirazlarda bulundu. Dokuzuncu Daire Temyiz Mahkemesi 10 Ağustos'ta şirketin Section 230'a ilişkin itirazını ve duruşmayı durdurma talebini kabul etmedi.
Bunun nedeni davanın yalnız "Instagram'da kötü içerik vardı" dememesi. Davacılar Meta'nın kendi ürün tasarımını, kendi açıklamalarını ve kendi veri toplama davranışını hedefliyor. Bu fark sosyal medya endüstrisinin tamamı için önemli olabilir.

Mahkemenin önünde şimdi uzun bir tanık listesi var. Mark Zuckerberg ve Instagram'ın başındaki Adam Mosseri'nin de ifade vermesi bekleniyor. Bejar'ın Zuckerberg'in çocuk güvenliğini şirket önceliği haline getirmediği iddiasından sonra, Zuckerberg'in aynı şirket kültürünü kendi ağzından nasıl tarif edeceği duruşmanın en çok izlenecek bölümlerinden biri olacak.