1993'te üç mühendis San Jose'de bir fast-food restoranında oturup bir şirket kurmaya karar verdi. Biri, sonraki otuz üç yıl boyunca o şirketin yüzü, sesi ve deri ceketi olacaktı. Jensen Huang sahneye çıkar, çipini havaya kaldırır, dünya borsaları nefesini tutardı. Nvidia'nın efsanesi, bir insanın efsanesiydi.

Geçen Çarşamba günü Nvidia'nın on kişilik yönetim kurulu saatlerce toplandı. Perşembe günü, 12 Kasım'da, şirket Huang'ın CEO'luktan ve yönetim kurulu üyeliğinden "derhal geçerli olmak üzere" istifa ettiğini duyurdu. Açıklamada geçici CEO Colette Kress'in sözleri vardı, şirket tarihinin ilk yönetim kurulu başkanı Harvey Jones'un sözleri vardı. Jensen Huang'ın tek bir cümlesi yoktu.

Otuz üç yıl boyunca şirketin hikayesini anlatan adama, hikayenin son sayfasında söz düşmedi.

Bu yazı bir aşk hikayesi değil. Dünyanın en kritik teknolojisini tek bir insana emanet etmenin hikayesi.

Bu sessizliğe on dört günde gelindi.

New York Times 29 Ekim'de, Huang'ın Alice Huang adlı bir iş insanıyla yakın bir ilişkisi olduğunu yazdı. Soyadları aynı ama aralarında akrabalık yok. Alice Huang, Nvidia'nın en büyük alıcılarından biri haline gelen Singapur merkezli Megaspeed'in üst düzey yöneticisiydi. Şirket, ihracat yasaklarını delip gelişmiş çipleri Çin'e ulaştırdığı şüphesiyle ABD'de ve Singapur'da soruşturma altındaydı. Nvidia'nın sözcüsü bu temasların "olağan dışı ya da beklenmedik olmadığını" söyledi. Huang da Bloomberg'e aynısını tekrarladı: "Tamamen normal."

İSTİHBARAT SORUNU OLACAK MI

Bir hafta sonra aynı gazete, ABD istihbaratının Alice Huang'ı Çin Devlet Güvenlik Bakanlığı için çalışan biri olarak değerlendirdiği gizli bir notun varlığını duyurdu. Temsilciler Meclisi'nden üç komite başkanı Huang'ı kapalı oturuma çağırdı. 8 Kasım Pazar günü de dünyanın en değerli şirketlerinden birinin kurucusu çalışanlarına bir mektup yazdı. Mektupta çiplerden, stratejiden, yapay zekadan söz etmiyordu: "Eşime sadakatsizlik ettim. Yaptıklarım ona ve çocuklarımıza acı verdi. Yaptığım şeyin hiçbir mazereti yok."

Burada bir ayrım yapmak gerekiyor. Huang'ın kabul ettiği şey bir aldatma. İddia edilen şey ise başka. Pekin'in, dünyanın en kritik teknolojisini üreten adamın hayatına bir insan yerleştirdiği. Bu ikincisi için bugüne kadar ne Jensen Huang ne de Alice Huang hakkında bir suçlama yapıldı. Çin, iddiaları bir karalama olarak niteledi. Alice Huang ortada yok, konuşmuyor. Nvidia yönetim kurulu ulusal güvenliğin ya da şirket sırlarının tehlikeye girdiğine inanmak için bir sebep görmediğini söyledi ve bağımsız bir soruşturma başlattı.

Yani bir itiraf var, bir de kanıtlanmamış bir şüphe. Kamuoyu ikisini aynı cümlede okuyor, çünkü Soğuk Savaş romanlarından fırlamış bir "bal tuzağı" ile yapay zeka çağının en değerli silikon levhaları aynı karede duruyor. Ama asıl mesele aşk değil. Asıl mesele, o aşkın neden bu kadar önemli olduğu. Çünkü şirket o adamdı!

Tahminlere göre Nvidia, gelişmiş yapay zeka çipleri pazarının yüzde 80 ile 90'ını elinde tutuyor. Huang, Başkan Trump'ı Çin'e çip satışı yasağını kaldırmaya ikna eden kişiydi. Geçen yıl Financial Times'a "Yapay zeka yarışını Çin kazanacak" diyen de oydu. Bir şirketin ürünleri bir ülkenin stratejik üstünlüğünü taşıyorsa ve o şirketin bütün ağırlığı tek bir insanın omuzlarındaysa, o insanın kiminle akşam yemeği yediği artık bir istihbarat sorusu doğal olarak.

Tayvan'da Computex sırasında verilen bir akşam yemeğinin görüntüleri de, Megaspeed'in Nvidia'dan milyarlarca dolarlık ekipman aldığına dair haberler de bu yüzden önemli. New York Times'a göre Ticaret Bakanlığı'nın Megaspeed soruşturması, Nvidia'nın baş hukukçusunun bakanlık müfettişlerine yazdığı bir e-postanın ardından durduruldu. Dosya şimdi Adalet Bakanlığı'nda. Megaspeed kaçakçılık iddialarını reddediyor. Bu ayrıntıların her biri tek başına açıklanabilir. Bir arada ise ağır bir soru bırakıyorlar.

11 Kasım'da Times ikinci bir ilişki iddiasını yayımladı. Bu kez şirket içinde, Huang'a doğrudan bağlı üst düzey bir yöneticiyle. Nvidia ve ilgili kişiler iddiayı doğrulamadı. Ama şirketin kendi davranış kuralları, çalışanlardan "kişisel ilişkiler de dahil olmak üzere" çıkar çatışması yaratacak durumlardan kaçınmalarını istiyor. Yönetim kurulu için mesele artık Pekin değildi. Mesele, kurucusuna dair bildiklerinin ne kadarının doğru olduğuydu. Wall Street Journal aynı gün kurulun Huang'ı görevden almaya hazırlandığını yazdı. Ertesi gün istifa geldi.

TEK KİŞİYE BAĞLI OLMANIN BEDELİ...

Muhtemelen tarihte bir kişisel skandal yüzünden kurucusunu kaybeden en değerli şirket bu. Ama henüz bir Enron değil. Ortada kanıtlanmış bir hile, batan bir şirket, emekliliğini kaybeden çalışanlar yok. Bu hikayeyi tarihin büyük skandalları arasına sokacak olan aşkın kendisi değil, soruşturmaların ne bulacağı olacak.

Bu kadar hızlı bir çöküşün en öğretici yanı, Nvidia'nın hazırlıksızlığı. Şirketin belirgin bir halef planı yoktu. Yönetim kurulunun ilk kez bir başkanı olması bile ancak bu krizle mümkün oldu. Hisseler bir ayda yüzde 23'ten fazla değer kaybetti. Otuz üç yıl boyunca işletme okullarında "kurucu liderliğin başarı hikayesi" diye okutulan şirket, şimdi aynı derslere "tek kişiye bağlı olmanın bedeli" başlığıyla girecek.

Üstelik zincir burada bitmiyor. Melbourne Üniversitesi'nden Andrew Cullen'ın The Conversation'daki analizi, yapay zeka sektörünün birbirinin hem müşterisi hem yatırımcısı olan şirketlerin "döngüsel finansmanı" ile ayakta durduğunu, Nvidia'nın da bu döngünün merkezinde olduğunu hatırlatıyor. Yatırımcılar zaten yapay zekaya akan paranın bir gün kara dönüp dönmeyeceğini soruyordu. Yani şirket o adamdıysa, yapay zeka ekonomisinin önemli bir kısmı da o şirketti.