2027'de siyaset daha da çetrefilli olacak

Geçen hafta Oxford'daki St Antony's College'da, Avrupa Çalışmaları Merkezi'nin (ESC) 50. yıl dönümünü yarım günlük paneller ve yıldızlar geçidini andıran bir konuşmacı kadrosuyla kutladık; ilk panel Avrupa üzerine yazan edebiyatçılardan, ikincisi ise Avrupa üzerine düşünen ve çalışan entelektüellerden oluşuyordu. Ortamdaki havayı ölçülü bir karamsarlık olarak tanımlayabilirim. Neredeyse herkes tam anlamıyla cehennem gibi geçecek bir 2027'ye hazırlanıyordu.

Avrupa'nın kalbinde gerçekleşecek bir dizi seçim nedeniyle bu yıla "uzun 2027" adını vermişlerdi. Tahmin edebileceğiniz üzere, herkes Avrupa genelinde aşırı sağ partilerin birinci çıkmasını bekliyordu. Demokratların ABD ara seçimlerinde Kongre'nin her iki kanadını da silip süpürmesi bile pek iyimserlik aşılamamıştı; zira Trump'ın gelmiş geçmiş en tehlikeli "topal ördek" (görev süresinin sonuna yaklaşmış) başkan olacağı öngörülüyordu.

Avrupa'da ve çeperlerinde tehlikeli otoriter liderler kol geziyor. Ben bu yazıyı kaleme alırken, Türkiye'de hükümete yakın bir sermaye grubu ya da kayyım tarafından yönetilmeyen son haber kanallarından biri basıldı ve kanalın yönetimine el konuldu. Söz konusu haber kanalı, bir anda kendini yeni hobiler arayan doğasever bir emekliye dönüştürüverdi! Ağaçlar ve hayvanlarla ilgili belgeseller yayınlamaya başladı, internet sitesi ise yemek tarifleri ve "kendin yap" fikirleriyle doldu. Ne hazin bir çözülme! Oysa sadece bir gün önce aynı ekranda gazeteciler ve muhalif isimler, yatırım fonlarını kapsayan yolsuzluk skandalının akıl almaz boyutlarını açıklamaya çalıştıkları hararetli tartışmalar yürütüyordu. Artık yok.

Çoğu insan işlerin daha da kötüye gitmesini, daha fazla muhalifin hapse atılmasını ve milyonlarca insanın hükümet tarafından üretilmeyen tek haber kaynağı olduğu için izlediği YouTube kanallarının da muhtemelen kapatılmasını bekliyor. Hatırlayacağınız üzere geçen hafta, gazetecilikten muhalefet milletvekilliğine geçen dostum Ahmet Şık hakkında yazmıştım; yasama dokunulmazlığı kendisini koruduğu için eşi hedef alınmıştı. Şık, AKP'li isimlerin fon skandalındaki rolünü bıkmadan usanmadan sorguluyordu. Eşi Yonca ise, anlaşılan o ki bir Alman siyasi vakfındaki uzun yıllara dayanan çalışmasından kaynaklanan casusluk iddiasıyla saatlerce sorgulandıktan sonra serbest bırakıldı.

Bir muhalefet milletvekilinin eşinin hedef alınması, bana kalırsa rejimin muhaliflerini sindirme çabasında yeni bir eşiğe işaret ediyordu. Bir sınır daha aşılmış ve bu durum hepimizin içine daha mahrem, iliklerimize işleyen bir korku salmıştı. Dolayısıyla inanın bana, vallahi Türkiye'deki rejim kendini erken seçim çağrısı yapacak ve Erdoğan'ı bir dönem daha seçtirecek kadar güvende hissedene kadar durdurulamayacak. Anayasaya göre Erdoğan ancak Meclis erken seçim kararı alırsa yeniden aday olabilir ve o seçimde kendi "rakibini" de bizzat kendisi seçecektir. Değerli bir dostumun deyimiyle:"Seçim olmayan bir seçim."

"Seçim olmayan seçimler" Belarus, Türkiye ve Rusya gibi yerlerde yaşanır. Avrupa'nın geri kalanı henüz aynı çıkmazda olmayabilir. Ancak içeride aşırı sağın, kapısında ise Rusya'nın kıskacında olan Avrupa'nın durumu da pek parlak sayılmaz.

Bir hareket alanı olarak Avrupa

ESC'deki ilk panel, Avrupa fikrine kıtanın doğu ucundan yaklaşan üç yazarı bir araya getirdi. En çok Penguen ve Ölüm romanıyla tanınan Ukraynalı yazar Andrey Kurkov, Sovyetler Birliği'nin kendisine sınırların ötesindeki her şeyi basitçe "Batı" olarak görmeyi öğrettiğini hatırlattı. Ukraynalılar, Avrupa'nın gerçekte ne olduğunu, memleketlerine dönüp hukukun işlediği ülkeleri anlatan göçmen işçilerden öğrenmişlerdi. Kurkov'un Avrupa'ya dair kendi ilk izlenimi, 1980 yılında teyzesi kılığına giren bir tanıdığının ayarladığı Polonya gezisinde oluşmuştu. O zamanlar Polonya, Kurkov için ulaşılabilecek en uç "yurt dışı"ydı.

Zaman Sığınağı romanıyla 2023 Uluslararası Booker Ödülü'nü kazanan Bulgar yazar Georgi Gospodinov ise radyo frekanslarından ve aile hikâyelerinden ulaşılan bir Avrupa tarif etti. Herkes Avrupa'yı seviyordu, çünkü oraya kimse gidemiyordu. Hem Gospodinov hem de Kurkov Avrupa'yı bir hareket alanı olarak tanımladı; her türlü hareketin şüpheyle karşılandığı yerlerden gidilmek istenen bir yerdi orası.

Üçüncü konuşmacı, çağımızın en keskin zihinlerinden biri olan ve Londra Ekonomi Okulu'nda (LSE) görev yapan Arnavut siyaset teorisyeni Lea Ypi idi. Çok satanlar listesine giren anı kitabı Özgür, komünizm çökerken Dıraç'ta (Durres) büyümenin hikâyesini anlatır. Yakın zamanda yayımlanan anlatısal kurgu dışı eseri Indignity (Haysiyetsizlik) ise bir nesil geriye giderek, 1941 yılına ait bir balayı fotoğrafından ve Arnavutluk komünist gizli polisinin dosyalarından yola çıkarak büyükannesinin hayatını yeniden kurguluyor. Ypi panelde, hiçbir yere varmayan bir hareketten, döngüsel bir "hareketsizlik hareketinden" de bahsetti. Tüm kasabanın en güzel kıyafetlerini giyip aynı sokaklarda dönüp durduğu akşam yürüyüşlerini (giro) hatırlattı. Avrupa Birliği'ne katılım sürecinin de buna çok benzediğini öne sürdü. Aday ülkeler aynı çemberin içinde dönüp duruyor, Brüksel onların "ev ödevleri" hakkında üstten bakan bir tonda konuşuyor ve kimse üye devletlerin kendi içindeki kurumsal çürümeye dikkat çekmiyordu.

Sohbetin ikinci yarısı özlemden uyarıya doğru evrildi. Gospodinov, bir insanın zamanının geriye akamayacağını ancak bir ülkenin siyasi zamanının geriye gidebileceğini söyledi. Siyasetçilerin, sansürün ve kuyrukların kırpıldığı bir geçmişe dair üretip ardından harekete geçirdikleri kolektif nostalji, otoriter yönetime geri dönmenin en kesin yoludur. Avrupa uluslarının hangi on yıla dönmek istediklerini seçmek için referandumlar düzenlediği Zaman Sığınağı romanının temel önermesi de budur. Ypi ise gençlerden ve onların geleceğe yönelik hareketinden bahsetti. Gençlerin, Avrupa'nın vadettiği kuralları ve kurumları bulmak için göç etmekten yorulduklarını, bunların kendi ülkelerinde inşa edilmesini istediklerini söyledi. Kurkov ise Avrupa'nın geri kalanı geçmişinin yükü altında ezilirken Ukrayna'nın şu anda geleceği için savaştığını hatırlattı. Ortak kanı, Avrupalılar arasında azalan güvenin, serbest dolaşımın ortadan kaldırması gereken iç sınır kontrollerini şimdiden geri getirdiği yönündeydi.

Merkezin eski direktörlerinden tarihçi Timothy Garton Ash'in başkanlık ettiği ikinci panel ise öngörülerinde çok daha karamsardı. Ash'in yanında Le Monde gazetesinden Sylvie Kauffmann, Bulgar siyaset bilimci Ivan Krastev, iki AB dış politika şefine danışmanlık yapmış İtalyan siyaset bilimci Nathalie Tocci ve Birkbeck Üniversitesi'nden modern Almanya tarihçisi Frank Trentmann oturuyordu. Krastev, yaklaşan seçimleri popülist partilerin kazanmasını ve küçük radikal ortakların büyük partileri daha da uçlara çektiği kırılgan, al-verci koalisyonlarla ülkeyi yönetmelerini bekliyor. Hükümetlerin kolektif Avrupa düzenlemelerine güvenmek yerine ulusal düzeyde kendilerini sağlama alacaklarını savundu. Moskova'nın ise AB'nin dağılma ihtimalini 1991'deki Sovyet çöküşünün hafızası üzerinden okuduğunu ve bu süreci hızlandırmak isteyeceğini ekledi. Tocci, Giorgia Meloni'nin Roma'daki ılımlı tutumunun büyük ölçüde etrafındaki merkezci Avrupa hükümetlerinden kaynaklandığını, bu hükümetler sağa kaydıkça söz konusu fren mekanizmasının zayıfladığını belirtti. Ayrıca 2028'de Washington'da kim kazanırsa kazansın, Avrupa ile ABD arasındaki eski güvenin geri gelmeyeceğini savundu.