Bild gazetesinin eski genel yayın yönetmeni Kai Diekmann yıllar önce bana bir hediye gönderdi.
Hediye büyük bir kutunun içinde geldi.
Açtığımda içinden bir duvar parçası çıktı.
Üstünde, acemice boyanmış, sanki bir puzzle parçasıymış gibi duran, renkli ve belirsiz bir desen vardı.
Duvar parçasının arkasındaki üç gerçek imzayı görünce şaşırdımKai'ın gönderdiği hediye, 1989'da yıkılan Berlin Duvarı'nın bir parçasıydı.
Ama arkasında, bu hediyeyi asıl kıymetli kılan başka bir şey vardı.
Üç imza...
ABD Başkanı George H. W. Bush...
Sovyetler Birliği Devlet Başkanı Mihail Gorbaçov...
Ve Almanya Şansölyesi Helmut Kohl'un özgün imzaları...
Bild, duvarın 1000 küçük parçasını alıp imzalatmıştıBild, yıkılan duvarın bir bölümünü almış ve bundan 1000 tarihî hatıra parçası çıkarmıştı.
Üç imzalı 1000 duvar parçası.
Biri, dönemin ABD Başkanı George H. W. Bush.
Diğeri, Sovyetler Birliği'ndeki komünist rejimin sona ermesinde önemli rol oynayan Gorbaçov.
Bir diğeri ise iki Almanya'yı birleştiren şansölye Helmut Kohl...
Berlin Duvarı'nın yıkılışında ve Almanya'nın birleşmesinde önemli rol oynayan üç isimdi bunlar.
Üç imzalı bu duvar parçası, evimdeki en önemli tarihî hatıralardan biri olarak duruyor.
1989, Soğuk Savaşın bittiği, demokrasinin doruk yılıydı1989 yılı, 20. yüzyıl demokrasilerinin doruk noktalarından biriydi.
Duvar yıkılmış, gaddar bir komünist rejimin simgesi olan sınır ortadan kalkmıştı.
İkinci Dünya Savaşı sonrasının Avrupa'daki diktatörlük kalıntıları da yıkılıyordu.
Ben de çok umutluydum.
Demokrasilerin, insanlık tarihindeki en büyük zaferini kazandığına bütün kalbimle inanıyordum.
Tarih 9 Kasım 1989'du...
O günden yedi ay önce, Avrupa'nın ortasında, Berlin'den yaklaşık 880 kilometre uzaklıkta başka bir şey daha oldu.
Bir cenaze töreniydi bu...
Yedi ay önce, Berlin'den yaklaşık 800 km uzakta boş bir tabut16 Haziran 1989'da, Macaristan'ın başkenti Budapeşte'de düzenlenen, Avrupa siyasi tarihine geçen çok ilginç bir cenaze töreniydi bu.
Aslında duvarın yıkılışının ilk işareti o gün gelmişti.
Budapeşte'de aynı törende altı tabut vardı.
O günü size, bu yıl ağustosta Türkçesi yayımlanan bir kitabın giriş bölümünden aynen aktarıyorum.
İbretle ve hatırlayarak okuyalım.
Yeni çıkan bir kitabın ilk iki sayfasında anlatılan yakın tarih"16 Haziran 1989...
O gün, siyah kreplerle örtülmüş neoklasik Műcsarnok'un sütunlu girişindeki anıtsal merdivenlerde altı tabut duruyor.
Beşi, Macaristan'daki Sovyet egemenliğine son vermeyi amaçlayan 1956 ayaklanmasının liderlerinden Başbakan Imre Nagy ile dört yoldaşının naaşlarını taşıyor. Macar yönetimi tarafından 1958'de idam edilen bu kişilerin mezarlarının yeri öylesine gizli tutulmuştu ki bulunmaları tam yedi yıl sürdü. Altıncı tabut ise boş:
O altı tabutta kimlerin cenazeleri vardıBaşarısızlıkla sonuçlanan devrimin isimsiz kurbanları için ayrılmış sessiz bir tabut.
Çeyrek milyon Macar, ülkeleri için yeni bir günün doğacağı umuduyla ve 1956-58 olaylarının yeniden yaşanması korkusuyla meydanı doldurmuştu."
Bir parantez açıyorum.
O gün törende, Macaristan'ın ve yakın Avrupa tarihinin ilerleyen yıllarında adını sık sık duyacağımız bir siyasetçi sahneye çıkıyordu.
Kitabın girişinden devam ediyorum:
O cenaze töreninde tanıdık bir isim siyaset sahnesine giriyor"Törende son konuşmayı, Genç Demokratlar İttifakı Fidesz adına, sakallı genç bir adam yapıyor...
Adı Viktor Mihaly Orban...
Tereddütsüz bir sesle şunları söylüyor:
Kendi gücümüze inanırsak komünist diktatörlüğe son verebiliriz. Yeterince kararlı olursak iktidar partisini özgür seçimleri kabul etmeye zorlayabiliriz.
1956'nın ideallerinden kopmadıysak, Rus birliklerinin geri çekilmesini sağlayacak müzakerelere vakit kaybetmeden başlayacak bir hükümeti seçebiliriz."
Bu yeni adamı tanıdınız değil mi Hem de çok iyi tanıyorsunuzTekrar bir parantez açıyorum...
Bu Orban'ın kim olduğunu hatırlarsınız, değil mi
Bu yılki seçimde iktidarı, rakibine yaklaşık 15 puanlık oy farkıyla kaptıran Macaristan'ın ünlü popülist ve otoriter lideri Orban...
Cenazede konuşmayı yapan işte o Orban'dı.
Tekrar kitabın girişindeki bölüme dönüyorum:
O gün halkına aydınlık bir demokrasi için umut vaat etmişti"O dönemde yetmiş bin Sovyet askeri hâlâ Macaristan'da bulunuyordu. Ancak kısmen Orban'ın Sovyet kontrolünden kurtulma ve demokrasi çağrısı sayesinde bu askerlerin çekilmesi yaklaşıyordu.
Orban bir süre sonra Avrupa'nın en genç başbakanlarından biri olarak göreve başlayacaktı.
Francis Fukuyama'nın tarihin sonunun geldiğini ve liberalizm ile liberal demokrasi için daha aydınlık bir geleceğin yaklaştığını ilan etmesinin arka planında yatan buydu.
Bu görüşte olan tek kişi Fukuyama değildi.
Birçok kişi dünyanın değiştiğine, daha ileri bir demokrasiye ve özgürlüğe doğru ilerleyişin durdurulamaz olduğuna inanıyordu."
Scorpions'un Moskova konserinde haykırılan değişim rüzgarı"Efsanevi Alman rock grubu Scorpions'un Moskova konserinden esinlenerek yazdığı "Wind of Change" (Değişim Rüzgârı) şarkısı da Sovyetler Birliği'nin çöküşüne yaklaşılırken bu umutların bir başka sesi oldu.
Ne var ki o yaygın iyimserlik havası zamanla yerini derin bir kriz atmosferine bıraktı.
Viktor Orban ise yeniden ön saflarda yer alıyordu."
Orban özgürlükleri unutuyor, kuvvetler ayrılığını bir kenara bırakıyor"2014 yılında hâlâ iktidardaydı ve duruşunu tamamen değiştirmişti. Özgürlük çağrıları çoktan bitmişti. Tam tersine, büyük bir gururla "çalışma temelli bir toplum" ve "liberal olmayan" (illiberal) bir devlet inşa ettiğini söylemeye başladı.
Aynı zamanda "Avrupa Hristiyanlığını savunduğunu" ilan etti. Yürütme yetkilerini kendi elinde merkezîleştirdi, ifade özgürlüğünü kısıtladı, medya kuruluşlarının ve üniversitelerin kontrolünü ele geçirdi. Orban, Amerika Birleşik Devletleri de dâhil olmak üzere dünyanın dört bir yanındaki liberalizm karşıtı siyasetçilere ilham kaynağı olurken liberalizmin gerilemesinin de sembolü hâline geldi.
Liberalizm ve liberal demokrasi, bir süreliğine insanların özlem duyduğu şeyleri sunarak dünyaya ilham verdi."
1989'da öyle başlayan hikaye bugün nasıl bittiBu hikâye, işte böyle bir yılda, 1989'da başlamıştı...
Gerisini hepimiz biliyoruz. Orban 16 yıl iktidarda kaldı.
Ve Macaristan'ı büyük bir krize soktu.
Özgür seçimi savunuyordu.
Demokrasiyi savunuyordu.
Adaleti savunuyordu.
İnsan haklarını savunuyordu.
Hepsinden vazgeçti...
Sıradan bir otokrat popülist oldu.
Bu iki sayfayı yazan Nobel ödüllü ekonomist soruyor: Peki ne olduGiriş bölümünden aktardığım bu kitabın yazarı, Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoğlu.
Onun Doğan Kitap'tan çıkan yeni kitabı Hangi Liberal Demokrasi işte bu bölümle başlıyor.

2