Devrimler çağında mıyız

Dünyanın birçok ülkesinde kitleler sokakta, "Eskisi gibi yönetilmek istemiyoruz" diyorlar. İklim krizi aldı başını gidiyor. Yeni fantastik teknolojiler, akıllı makineler, trilyoner psikopatlar, arızalar, kazalar, şirket skandalları dünya medyasının ekranlarını dolduruyor. Gözlerimiz kamaşıyor, gerçek ile sahte arasındaki sınır hızla eriyor: "Yönetenler eskisi gibi yönetemiyorlar."

YENİ DAR BOĞAZLAR

Son iki yılda teknoloji dünyasında, CrowdStrike'ın sıradan bir yazılım güncellemesi yaklaşık 8.5 milyon bilgisayarın çökmesine yol açtı; uçuşlar, hastaneler, bankalar ve limanlar etkilendi. Bu hafta Microsoft'un yaşadığı küresel kesinti, 70'ten fazla ülkede geniş bir alanı etkiledi. Avrupa'da süpermarketlere düzenlenen siber saldırılar gıda stoklarının bozulmasına, ABD'de hava trafik kontrol sistemlerindeki arıza ülke çapında uçuşların durmasına neden oldu. Nvidia CEO'su Jensen Huang'ın özel hayatına ilişkin skandal da bu tabloya eklendi.

Dijitalleşme, internet, yapay zekâ, üretici güçlerin yeni gelişme düzeyini temsil ediyor: Üretim, ticaret, lojistik, finans ve bilgi dolaşımı, sınırları aşan devasa bir dijital altyapı yarattı; üretim ve yaşam giderek daha fazla toplumsallaşırken piyasa rekabeti ve kâr makinesi, bilgi işlem gücünü, veri merkezlerini, bulut hizmetlerini ve dijital güvenlik sistemlerini az sayıda büyük şirketin elinde yoğunlaştırdı. Böylece küresel ekonominin işleyişi, özel şirketlerin kontrolündeki yeni teknolojik dar boğazlara bağımlı hale geldi.

Kapitalist dünya ekonomisinin stratejik dar boğazları önceden Süveyş Kanalı, Malakka Boğazı ya da petrol boru hatlarıydı. Bugün bunlara birkaç büyük bulut şirketi, güvenlik yazılımı üreticileri, veri merkezleri ve denizaltı kabloları eklendi. En büyük 10 bin internet sitesinin yüzde 60'ını yalnızca beş sağlayıcının barındırması, bu yoğunlaşmanın boyutunu gösteriyor.

Dijitalleşme verimliliği belki beklenen hızla artıramıyor ama beklenmedik bir hızla kırılganlaştırıyor. Dünya ticaretinin yüzde 46.3'ünü oluşturan küresel değer zincirlerinin yönetimi, güvenliği dijital altyapıya bağımlı hale geldi. Bir yazılımın, bulut merkezinin ya da ağ düğümünün aksaması artık yalnızca ekranları karartmıyor; fabrikaları, limanları, kamyonları, gümrükleri ve finansal işlemleri de durdurabiliyor.

ÜRETİM İLİŞKİLERİ, ÜRETİCİ GÜLERİN GERİSİNDE

İnternetin ilk tasarımındaki temel fikir dağıtıklık, ademimerkeziyet ve yedeklilikti. Ancak piyasa mantığı, "kâr makinesi", ölçek ekonomileri, bilgi işlem gücünü, veri depolamayı, dijital güvenliği giderek daha az sayıda şirketin elinde topladı. Böylece toplumsal olarak birbirine daha fazla bağlanan bir üretim sistemi, özel mülkiyet altında yeni tekelleşme merkezleri yarattı.

Yapay zekâdaki büyük yatırım dalgasına bağlı olarak teknolojik kapasite hızla büyürken bu kapasiteyi özel şirketler için sürdürülebilir kâra dönüştürmek giderek zorlaşıyor. Bir yanda devasa veri merkezleri ve enerji tüketimi, borsa balonu; diğer yanda hızla ucuzlayan teknolojiler: