Bilişsel harbin bireyin özgürlüğüne etkisinden politika kurullarının işlevine, fon krizinden seçim anketlerine uzanan bu yazıda, tartışmaların neden hukuk, denetim ve hesap verebilirlik ekseninde yürütülmesi gerektiğini ele alacağım.

BİLİŞSEL HARP VE ANAYASA

Savaşın yeni cephesi artık yalnızca sınır hatlarında değil, insan zihninde de açılıyor. Bilişsel harp, toprakları işgal etmekten çok bireyin gerçeklik algısını aşındırmayı, ne düşündüğünden ziyade nasıl düşündüğünü şekillendirmeyi hedefliyor. Bu mücadelenin sahası internet, sosyal medya ve dijital platformlarla sınırlı değil; giderek bütün iletişim dünyasına yayılıyor. Yapay zekâ, algoritmik yönlendirmeler ve dezenformasyon, bireysel iradeyi ve toplumsal karar alma süreçlerini görünmez biçimde etkileyebiliyor. Üstelik bu mücadele, savaş ilan edilmeden barış zamanında da yürütülebiliyor.

Bu nedenle devletlerin internet ve medya düzenini yalnızca güvenlik açısından değil, insanın zihinsel özerkliğini koruma sorumluluğu çerçevesinde de ele alması gerekiyor. Ancak çözüm, sansürü genişletmek ya da hakikati devletin tekeline bırakmak değil. Bunun yolu, yeni nesil temel hakları anayasal güvenceye kavuşturmaktan geçiyor. Bilişsel özgürlük, zihinsel bütünlük, algoritmik şeffaflık ve dijital manipülasyona karşı korunma hakkı anayasal düzeyde tanımlanmalı. Çünkü geleceğin demokrasisi yalnızca oy verme özgürlüğünü değil, özgürce kanaat oluşturabilen insanı da korumak zorunda.

FETİ YILDIZ'IN ANKET ÇAĞRISI

Sayın Feti Yıldız'ın sahte veya yanıltıcı kamuoyu araştırmalarına yaptırım uygulanmasına ilişkin çağrısı, ifade özgürlüğü ile seçimlerin dürüstlüğü arasındaki hassas denge açısından önem taşıyor. Bu alanda farklı ülkelerde çeşitli modeller uygulanıyor. Fransa'da seçim anketleri özel bir yasal düzenlemeye tabi. Araştırmayı kimin yaptırdığı ve yürüttüğü, örneklem büyüklüğü ve kullanılan yöntem gibi bilgiler kamuoyuna açıklanıyor. Ayrıca anketleri denetleyen bir komisyon bulunuyor. Kanada'da da seçim döneminde yayımlanan, kabul görmüş istatistiksel yöntemlere dayalı anketlerde araştırmanın sponsoru, uygulayıcısı, saha tarihleri ve örnekleme ilişkin bilgiler sunuluyor. Hata payı varsa bunun da belirtilmesi gerekiyor.

Türkiye'de 298 sayılı Kanun, seçimden önceki son on günde seçmenin oyunu etkilemeye yönelik anket yayınlarını yasaklıyor. Bu sürenin dışındaki yayınlarda ise araştırmayı yapan kuruluşun, katılımcı sayısının ve finansman kaynağının açıklanması gerekiyor. Bununla birlikte, sahte veya yöntem bakımından yanıltıcı araştırmaların belirlenmesi, bağımsız biçimde denetlenmesi ve gerekli durumlarda ölçülü yaptırımlara bağlanması için daha ayrıntılı bir hukuki düzenlemeye ihtiyaç olduğu kanaatindeyim.

POLİTİKA KURULLARI NE İŞ YAPAR

Son günlerde Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi yeniden tartışılıyor. Anayasa gündemiyle birlikte, sisteme karşı çıkan bazı çevreler birçok sorunu doğrudan bu yönetim modeline bağlıyor. Oysa tartışmanın odağını doğru belirlemek gerekiyor. Parlamenter sistemi kusursuz göstermek de Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'nin eksikleri olmadığını savunmak da yanlış. Sistemin önemli mekanizmalarını hesaba katmadan işleyişini tartışmak ise bana göre parlamenter sisteme dönüş inadının bir yansımasıdır.

Bu sistemin sıkça gözden kaçan yapılarından biri, Cumhurbaşkanlığı politika kurullarıdır. Bu kurullar, yürütmenin doğrudan icra organları değil, karar öncesi değerlendirme yapan, seçenek üreten ve yön gösteren danışma mekanizmalarıdır. Bakanlıklar kamu hizmetlerini yönetip yürütürken bu yapılar, farklı alanlardaki ihtiyaçları analiz eder, ilgili kesimlerin görüşlerini alır ve politika ile strateji seçenekleri geliştirir. Böylece günlük idari işleyiş ile Cumhurbaşkanının siyasi ve stratejik tercihleri arasında bir değerlendirme katmanı oluşur. Kurullar ayrıca uygulanan politikaları ve gelişmeleri izleyerek Cumhurbaşkanına rapor sunar. Önemleri, karar alma süreçlerini uzmanlık, karşılaştırmalı değerlendirme, uzun vadeli bakış ve kurumlar arası bilgiyle beslemelerinden kaynaklanır. Kısacası bu yapılar, yürütmenin "Ne yapılmalı" sorusuna sistemli cevaplar üreten stratejik düşünme ve geri bildirim mekanizmalarıdır.