Bir evin içindeki termostatı düşünün. Yıllarca 20 dereceye ayarlı olsun ve evdeki herkes o sıcaklıkta rahat etsin. Bir gün evin içine yüzlerce yeni oda eklenir, duvarlar yıkılır, tavanlar yükselir, kapılardan durmadan insan girip çıkar. Termostat hâlâ 20'yi gösteriyordur ama artık o rakamın hiçbir anlamı kalmamıştır. Evin fiziği değişmiştir. Ayar aynı kalsa bile ev ısınıyor ya da soğuyor demektir.
Japonya Merkez Bankası Başkan Yardımcısı Shinichi Uchida'nın 5 Ekim'deki konuşmasını bu yüzden önemsiyorum. Kısa bir teknoloji haberi gibi okunabilir, ama aslında ekonominin termostatının kalibrasyonunun bozulabileceğini söylüyor.
***
Merkez bankacısı "yapay zekâ" dediğinde...
Merkez bankacıları sakin insanlardır. Cümlelerini, bir bomba imha uzmanının kablo kesişi gibi, tek tek tartarak kurarlar. Bu yüzden bir merkez bankası yöneticisinin konuşmasında yapay zekâ ilk sıraya çıkıyorsa, konu "teknoloji sektörü" olmaktan çıkmış demektir. Haberlere göre Uchida, yapay zekânın bankanın kendi politika toplantılarında da ana gündem maddelerinden biri olduğunu söyledi. Yani Tokyo'daki o toplantı masasında artık veri merkezleri de konuşuluyor.
Uchida'nın ilk tespiti çarpıcı: Yapay zekâ büyük bir pozitif talep şoku olarak ekonomiye ve fiyatlara yukarı yönlü baskı uyguluyor. Bunu sahaya indirgeyelim. Bir veri merkezi inşa etmek için çelik, beton, bakır, elektrik santrali, soğutma sistemi ve cip gerekir. Üstüne mühendisler, elektrikçiler ve kaynakçılar gerekir. Yapay zekâ ekonomide bir yazılım olarak değil, önce bir inşaat şantiyesi olarak beliriyor. Şantiyeler ise enflasyonun sevdiği yerlerdir.
Asıl mesele: "r-star"
Ekonomistlerin "r-star" dediği nötr faiz, ekonomiyi ne gaza basan ne de frene dokunan faiz seviyesidir. Reel nötr faiz enflasyondan arındırılmış hâliyle tanımlanıyor; üstüne enflasyon eklendiğinde nominal nötr faiz çıkıyor.
Bunu hiç görünmeyen bir denizcilik pusulası gibi düşünün. Hiçbir ekranda "r-star: %1,2" yazmaz. Merkez bankaları onu geminin gidişatına bakarak tahmin eder. Elde gerçek bir ölçüm olmadığından, pusulanın iğnesi kayarsa kaptan bunu ancak gemi kayalara yaklaşırken anlayabilir.
Uchida'nın tarif ettiği tehlike de bu. Yapay zekâ iki yoldan bu pusulayı oynatabilir:
-Talep tarafı (şu an olan): Şirketler devasa sermaye harcamalarına girişiyor. Herkes borç alıp yatırım yapmak istediğinde, paranın fiyatı yani faiz yükselme eğilimine girer. Piyasada para kıtlaşmasa bile yatırım iştahı sermayeyi pahalılaştırır.
-Arz tarafı (henüz olmayan, belki olacak): Yapay zekâ verimliliği gerçekten artırırsa ekonominin büyüme kapasitesi yükselir. Daha hızlı büyüyebilen bir ekonomi daha yüksek faizi kaldırabilir. Uchida bunu verimliliğin artması ve sermaye birikiminin güçlenmesi yoluyla r-star'ı etkileyebilecek bir olasılık olarak sundu.
İki yol da aynı yöne, yani yukarıya işaret ediyor. Ama Uchida'nın dikkatle vurguladığı bir nüans var: Şimdilik talep tarafı geldi, verim tarafı henüz gelmedi. İnşaat başladı ama bina henüz kâr getirmiyor. Faturalar bugün ödeniyor, kira ise yıllar sonra tahsil edilecek.
Konuşmanın bence en az fark edilen yeri burası. Uchida, yapay zekânın finansal koşulları aynı anda hem gevşettiğini hem sıkılaştırdığını söylüyor. Gevşeten taraf: yapay zekâ heyecanı hisse senedi fiyatlarını yükseltti ve finansal koşulları genel olarak kolaylaştırdı. Sıkılaştıran taraf: yapay zekâ ile ilişkili şirketlerin yoğun tahvil ihracı uzun vadeli faizleri yukarı itti.
Bunu bir gelgit olarak düşünün. Dalgalar kıyıya doğru yürürken, aynı anda deniz dibinde ters yönde bir akıntı oluşuyor. Yüzeyde yüzenler suyun sakin olduğunu sanıyor, derinde ise başka bir güç çalışıyor. Hisse piyasası yüzeydeki dalga, tahvil piyasası dipteki akıntı. Net etki şu an "gevşek" görünüyor. Ama bu, akıntının sonsuza dek zayıf kalacağı anlamına gelmiyor.

54