Dijital dünyanın kırılganlığı hepimizin meselesi

Bir haftada altı çöküş, hepsine tek cevap: "Merak etmeyin." Okyanusun öte yanında çatlayan tesisat, bizim duvarımıza da su sızdırabilir.

Bu haber size uzak gelebilir. Maryland'de bir ağ, Arkansas'ta bir yönlendirici, New York'ta bir banka; haritada okyanusun öte yanı. Ama İstanbul'da, Ankara'da, İzmir'de e-postasını açan da, mobil bankacılığını kullanan da, fotoğraflarını buluta yedekleyen de çoğu zaman aynı borulardan geçiyor. O yüzden önce olanı anlatayım, sonra bizim payımıza düşeni.

***

Kamerayı Maryland'e çevirelim. Fort Meade'in otoparkında sabah vardiyası var ama vardiya yok; çünkü kuruma girecek olanlara bir sesli mesaj dinletilmiş: acil olmayanlar gelişlerini kademelendirsin. Kod sarı. Dünyanın en pahalı kulağı, kendi kapısında bir trafik ışığına bakıyor.

Saatler sonra çalışanlara normal şekilde işe dönebilecekleri söylendi. Akşama doğru kampüs yeniden yalnızca zorunlu personele açıldı. Neden döndüğünü kimse anlatmadı. Resmî açıklama ise tek cümle ve o cümle bir şiir gibi: planlı rutin bakım sırasında geçici bir performans düşüşü yaşandı.

Performans düşüşü. Nabzı yavaşlayan hastaya "ritimde geçici bir farklılık var" demek gibi. Belki doğrudur. Belki gerçekten yalnızca bakımdı. Ama bir ülkenin en gizli yazışma ağı aksadığında, ağın kendisi kadar onu anlatan dile de bakmak gerekir; çünkü kurumlar kriz anında yalnızca konuşmaz, tonunu da ayarlar. NSA kesintinin ne kadar sürdüğünü, ağın hangi bölümlerini vurduğunu anlatmadı. Haberlere göre salı akşamı itibarıyla toparlanma sürüyordu, bitmemişti.

Bu sahne haftanın yalnızca son perdesi. Filmi geriye saralım.

***

Öğle saatlerinde Outlook sustu. Teams toplantıları yarıda kaldı, Copilot cevap vermedi. Yaklaşık bir gün sürdü. Kamerayı bir hastane koridoruna indirin: adını bilmediğimiz bir hemşire kâğıt forma dönüyor. Bir başka kadrajda, bazı cezaevlerinde tahliye kâğıtları bekliyor, çünkü sistem "çıkabilir" demiyor. E-posta kaybı bir ofis sıkıntısı sanılır, oysa o posta kutusu kurumların sinir sistemi; sinir gidince kas yerinde duruyor ama kıpırdamıyor.

Microsoft'un ilk raporu daha da ilginç. Suçlu, Temmuz'da yerleştirilmiş bir güncelleme. Dört ay boyunca bir yastığın altındaki çatlak gibi uyumuş; fazladan trafik gelip kapasitenin bir kısmı da devre dışıyken uyanmış. Bir sunucu düşmüş, yükü ötekine kaymış, o da düşmüş, sıra üçüncüye gelmiş. En kötü anda ağ geçidi sunucularının yüzde 80'inden fazlası yanıt vermiyormuş. Laboratuvar testleri hatayı göremedi, çünkü testler gerçek makinelerden daha zayıf, daha az çekirdekli donanımda yapılmıştı. Hata hızda saklanıyordu. Olağan geri alma yöntemi de hızlı bir çıkış sunamadı, çünkü bozukluk aylardır sistemin içinde yaşıyordu; "geri dönülecek sağlam ev" yoktu.

Bir şirketin kendi laboratuvarı gerçeği taklit edemiyorsa, bir ülkenin "testlerimiz var" cümlesi neyi garanti eder

***

Arkansas'ın El Dorado kasabasında bakırdan fibere geçiş çalışması sürerken bir yönlendirici ağı fazla bağlantı isteğiyle boğdu. Ülke genelinde 22 hava trafik merkezinden 17'sinde iletişim ve radar sorun yaşadı. FAA tüm kalkışları durdurdu. Dört buçuk saate yaklaşan bu duraklama, 11 Eylül'den bu yana ABD hava sahasında yaşanan en uzunu olarak anıldı. Bernstein'ın tahminine göre dört büyük havayolunun toplam faturası 345 milyon dolar.

Tek bir yönlendirici öksürdü, bir kıtanın gökyüzü nezle oldu.

Ulaştırma Bakanı Sean Duffy olayı laboratuvarda yeniden üretebildiklerini, ama kök nedeni henüz bilmediklerini söyledi. Aynı brifingde bunun siber olmadığına inandıklarını da ekledi. Bu cümleyi iki kez okuyun. Neden bilinmiyor; neden olmadığı ise biliniyor. Hawley'nin yönlendirici hikâyesine "biraz zor inanılır" demesini şaşırtıcı bulmuyorum, bu cümle her iki paragraf arasındaki boşluğa düşen bir soru.

Bir de para meselesi var. Duffy, Kongre'den hava ulaşımı için 50,1 milyar dolar istedi. Aynı gün iki Demokrat milletvekili, geçen yıl verilen 12,5 milyar doların yalnızca yaklaşık 1 milyarının harcandığını hatırlattı. Eski bir FAA yöneticisi arızanın nedeninin para değil, kırk yıllık erteleme ve kötü proje yönetimi olduğunu savundu. Reuters'ın aktardığına göre Kongre, kurumun aceleye getirilen modernizasyonunun kötü örgütlendiğini ve kesintilere yol açabileceğini daha önce uyarmıştı; kurum, Elon Musk eliyle yürütülen kadro kesintilerinden de etkilenmişti.

***

United Airlines'ın sistemi doksan dakikadan uzun süre çöktü, yaklaşık 150 uçuş gecikti. Aynı gün JPMorgan Chase müşterilerinden dört bin yediyüzü aşkın arıza bildirimi geldi. Zelle ödemeleri Chase'e dokunan diğer bankalarda da aksadı. Banka, bir yerleşik donanım sistemindeki yazılım hatasını işaret etti ve saldırı olmadığını söyledi.

Para da trafik gibidir. Tek şerit tıkanınca ötekiler boş kalmaz, hepsi birden dolar. "Ayrı kesintiler" dediğimiz şeyler çoğu zaman aynı otoyolun farklı çıkışlarıdır.

***

NSANet'in aksadığı gün Apple de aksadı. iCloud, Apple Pay, App Store, mağazalardaki satış sistemleri... Şirket bir iç güncellemeyi gösterdi, saldırı olmadığını söyledi. Aynı gün, Direktör Jay Clayton Fox Business'ta farklı bir hikâye anlattı: NSA'deki arıza, geçen ay yapay zekânın yardımıyla bulunan bir PHP açığının yamalarıyla bağlantılıydı. Güncelleme sonrası bazı sistemler beklendiği gibi ayağa kalkmıyor, sistemler arası veri ve hizmet aktarımı sendeliyordu.

NSA'nın resmî metni "planlı bakım" diyordu. Clayton "yama" dedi. Aynı odada iki ayrı kapı: biri bakım, öteki acil onarım. Belki ikisi aynı kapıdır, yalnızca farklı kelimelerle çalınmıştır. Ama kapıyı hangi sözcükle çaldığınız, kapının ardında ne beklediğinizi de anlatır.

Şimdi sahnenin sesine kulak verelim.

Donald Trump, Filipinler'de ASEAN toplantıları sırasında gazetecilere endişeyi küçülttü. Büyük, güçlü ve parası bol kuruluşların başına böyle şeylerin gelebileceğini, bunun hayatın doğası olduğunu söyledi: "Bu hayat." Marco Rubio, Manila'da daha dikkatli bir dil seçti. İnsanların ürktüğünü kabul etti, ama olayların birbiriyle ilgisi olmadığını, "sistematik bir saldırı altında" bulunulmadığını vurguladı ve elde "sıfır kanıt" olduğunu söyledi. İçişleri benzeri görevdeki Markwayne Mullin ise "tam bir kesinlikle" saldırı olmadığını ifade etti.

Karşı kamp yalnızca muhalefet değil. Cumhuriyetçi Senatör Josh Hawley, hepsinin bağımsız olması durumunun "tarihin en büyük tesadüfü" olacağını söyledi, ama bir yandan da halka stokçuluk önerisi yapmadı ve yanılıyor olmayı umduğunu ekledi. Demokrat lider Hakeem Jeffries, kötü niyetli bir etkinin varlığına karar vermenin erken olduğunu söyleyip Kongre'ye brifing istedi. Demek ki mesele artık sağ-sol meselesi değil; "anlatılan" ile "hissedilen" arasındaki mesafe meselesi.

Bu mesafede iki cümle çarpışıyor. Birincisi Rubio'nun cümlesi: olaylar birbirinden bağımsız. İkincisi Clayton'ın, Mark Warner'ın ve The Washington Sun'ın aktardığı kulis anlatısı: yapay zekâ hızla açık buluyor, kurumlar hepsini aynı anda kapatmak zorunda kalıyor, sistemler bu hıza göre tasarlanmadığı için çatırdıyor. Eğer ikincisi doğruysa kesintiler tam anlamıyla "birbirinden bağımsız" değildir; ortak bir kök çevrede büyüyen ayrı dallardır. İkisi birden tam olarak doğru olamaz.

Adil olalım: kamuya açık kayıt bu bağı NSA dışında kanıtlamıyor. Microsoft kendi hatasını Temmuz güncellemesine, Chase bir donanım sistemindeki yazılım hatasına, Apple bir iç güncellemeye, FAA yönlendiriciye bağlıyor. FAA başkanı olayda "yapay zekâ ile ilgili hiçbir kanıt" olmadığını söyledi. Siber güvenlik şirketi Rapid7'tan Christiaan Beek ise karmaşık sistemlerin saldıranlardan çok daha sık, sıkıcı nedenlerle çöktüğünü hatırlatıyor ve sıkıcı olmanın zararsız olmak anlamına gelmediğini ekliyor. İtiraz haklı. Sorun, itirazın daha rahatlatıcı değil daha rahatsız edici olması.

Sıfır kanıt demek iki farklı şey olabilir. Birincisi, her yere baktık ve hiçbir şey bulamadık. İkincisi, henüz bakmadık ya da bakmaya başladık. Kök neden hâlâ belirsizken "siber değil" demek, ilkine ait bir kesinliği ikincisinin bilgisiyle söylemektir.

Bu bir suçlama değil; bir iletişim refleksi. Kamu otoritesi paniği büyütmek istemez, bu anlaşılır. Fakat refleksin bir bedeli var: halk açıklamayı inandırıcı bulmadığında geriye kalan boşluğu söylentiler doldurur. Bu hafta o boşluk dolduruldu. Costco'da su, konserve ve pil rafları boşaldı, jeneratörler tükendi, analistler hisse hedef fiyatını panik alışverişi gerekçesiyle yükseltti. Sosyal medyada kimi gönderiler olayların arkasında bir yabancı devleti, kimi gönderiler uzaylıları gördü. Saturday Night Live, CIA toplantısında John Mulaney'i oynatıp FAA ve Microsoft çöküşlerini espriye çevirdi.

***

"Ya saldırıdır ya tesadüf." Bu ikili, haftanın en yanıltıcı seçeneği. Üçüncü bir ihtimal var ve en rahatsız edici olanı o: ne düşman ne şans, sadece sistematik kırılganlık. Dışarıdan kimsenin yönetmediği bir kaos.

"Büyük ve güçlü olan çökmez." Tam tersi. Büyük sistem, çökünce daha uzağa düşer. Bu, Trump'ın ifade ettiği teselli mantığının tersine çevrilmiş hali: büyüklük bağışıklık değil, yangının yayılma alanıdır.

"Yama ilaçtır, ilacın yan etkisi olmaz." PHP, internet sitelerinin yaklaşık yüzde 70'ini çalıştırıyor. Geçen ay açıklanan iki açığı OpenAI, Wiz ve Calif araştırmacıları yapay zekânın yardımıyla buldu; kusur on dört yıldır oradaydı. Üstelik NSA bile kurumlara acilen yama yapmalarını önermişti. Düşünün: bir evin eski tesisatını, ışıklar yanıkken, herkes içerideyken, aynı gece değiştirmeye çalışıyorsunuz. Hepsi birden. Teşhis konuldu, ameliyathane tek. Hastaların hepsi aynı sabaha yazıldı.

"Bakım ertelenebilir." Bu hafta ödenen fatura biraz da bu cümlenin faizi. Lab'da zayıf donanım, fiber geçişinde kötü yönetilen router, yıllarca ertelenmiş modernizasyon: teknik borç, hiçbir zaman gürültü yapmaz, ta ki vadesi gelene kadar.

***

Şimdi bir hipotez. Altını çizerek yazıyorum: kanıt yok. Ama senaryo yazmak kanıt gerektirmez, hazırlık gerektirir. Kötü niyetli bir aklın elinde bu haftanın ham maddesi olsaydı, defter şöyle açılırdı.

Birinci sayfa: Gürültü. Kurumlar kendi çöküşünü onarırken güvenlik ekipleri alarmları değil yangınları söndürür. Acil değişiklikler, gevşetilen izinler, aceleyle verilmiş istisnalar. İçeri girmek isteyen biri hiçbir şeyi kırmak zorunda değildir; yalnızca herkes başka tarafa bakarken orada olmak zorundadır. Nitekim aynı gün siber güvenlik araştırmacıları, yazılım aracılığıyla 178 kuruluşun web sitesine kötü amaçlı kod dağıtıldığını duyurdu. Bu olayın diğer kesintilerle bağı yok; ama aynı saatte, aynı gürültünün içinde yaşandığı gerçeği yerinde duruyor. Yangın alarmı çalarken pencereden girmek.