Küreselciler neyi başardı

Marguerite Duras'nın 1950'lerde yazdığı Parkta (Le Square) adlı incecik kitabında, konuşkan değil, konuşmaya susamış, içlerinde dinlenilme ihtiyacı birikmiş iki insan vardır.

Birbirlerine yabancı bu iki sıradan insan, bir parkta karşılaşırlar.

Birbirlerini incitmemeye gösterdikleri, bir insanın diğerini gerçekten dinlemesinin pek rastlanır bir hâl olmadığını bilmekten gelen bir ürkeklikle, insanın içine işleyen bir incelikle konuşarak yalnızlıklarını aşmaya çalışırlar.

Söylediklerinden çok, söyleyemedikleriyle birbirlerine yaklaşmaya çalışıyor gibidirler.

Konuşmanın başlarında beni irkilten bir soru var:

"Başka bir şeyden, başka herhangi bir şeyden hoşlanmaya vaktiniz yok mu hiç"

Bunu, küçük bir çocuğu parkta oynamaya getirmiş, hayatının bir gün değişebileceği umudunu hiç yitirmemiş genç bir kız, hiçbir yerde yerleşik olmayan, elindeki küçük bavulla kasabalar arasında trenle dolaşan, bana bir vakitlerin ada vapurlarından göz aşinası olduğum kişileri hatırlatan bir gezici satıcıya soruyor.

Bir insanın hayatında, onu dolduran uğraşlarının, alışkanlıklarının dışında başka bir şeye yer kalmaması bana da hazin geliyor.

Hele bu, yalnızca bir insanın değil, bir dünyanın yadırganmayan yaşamı hâline gelmişse.

Parktaki konuşma, iki tarafın da yabancısı olmadığı, karnını doyurabilme kaygısıyla başlıyor.

Öykü ilerledikçe, birbirlerini anlayabilme umuduna ilişkin önemli bir düşünce beliriyor.

Önce aralarındaki uzaklığı dile getiren bir cümle okuyoruz:

"Gerçekten aynı şeylerden konuşmuyoruz."

Konuşmanın ilerleyen bölümünde ise genç kadın şöyle diyor:

"Gerçi kendimi sizin yerinize koyamam, Mösyö, ama ne demek istediğinizi anlıyor, sözlerinize hak veriyorum."

Bence öykünün en önemli cümlelerinden biri bu.

Kendimi sizin yerinize koyamam, ama ne demek istediğinizi anlıyorum.

Duras burada anlamak ile özdeşleşmek arasında bir ayrım yapıyor.

Bir başkasının yaşadıklarını paylaşmak, onun yerinde olmak mümkün olmayabilir. Ama bu, onun ne demek istediğini anlamaya çalışmayı imkânsız kılmaz.

İnsanların birbirini anlayabilmesi umudu da belki tam bu ayrımda saklı.

Çağdaş düşünceyi de etkilemiş Fransız edebiyat kuramcısı Maurice Blanchot'nun Duras'nın bu eseri üzerine önemli bir değerlendirmesi var.

Blanchot, Parkta üzerinden gerçek diyaloğun hem imkânını hem de güçlüğünü sorgular. Duras'nın yakalamaya çalıştığı şey, iki insanın gerçekten konuşabilir hâle gelmesidir.

Mesele, birine konuşmak değil, biriyle konuşabilmektir.

Parkta karşılaşan iki yabancı, birbirlerinin hayatlarını değiştirmeden, düşüncelerinde uzlaşmadan, yalnızca konuşarak aralarındaki uzaklığı azaltmaya çalışırlar.

Duras'nın umudu belki de tam burada: Anlaşmak zorunda olmadan birbirini anlamaya çalışabilmekte.

Bugün neredeyse körelmeye yüz tuttuğunu düşündüğüm de bu çaba.

Onun bıraktığı boşlukta, insanları birbirinden giderek uzaklaştıran bir duyarsızlık büyüyor.

Duras'nın parkta karşılaştırdığı iki insanın konuşması, karnını doyurabilme kaygısıyla başlıyordu.

Aynı kaygı, bugün onu çoktan geride bıraktığı düşünülen Avrupa'da milyonlarca insanın hayatına yeniden girmiş durumda.

Büyük kentlerin sokaklarına taşan geçim sıkıntısı, yalnızca ekonomik koşullara değil, bu koşullar altında yaşayan insanlara kayıtsız kalan bir dünyaya da yöneltilmiş bir itiraz.

Kendi yaşam tarzının, onu besleyen gelir kaynaklarının, kazançlarının, yatırımlarının ve gelecek hesaplarının dışında başka şeylerle ilgilenmeye vakti kalmamış görünen bir dünyaya.

Ama bu itiraz duyulmuyor.

Belki vakit de var.

Ama niyet yok.

Bu iki durum arasındaki fark, çağımızın en acı gerçeklerinden biri olabilir.

Çünkü yan yana gibi görünen hayatlar arasındaki mesafe öylesine açıldı ki, sıkışıp kalmış insanların iç seslerini işitmeyi bir yana bırakın, buna niyet edilmesini beklemek bile iyimser bir temenniye dönüştü.

Bizi ayıran ne bir duvar ne de bir ideoloji şimdi.

Ne sağ-sol ayrımı ne yaşadığımız ülkeler. Hatta inançlar, kutsallar bile değil çoğu zaman.

Aynı şehirlerde, aynı sokaklarda, bazen aynı masaların çevresinde yaşamış insanların birbirlerinin hayatlarına uzak düşüşlerinin ürpericiliğiyle karşı karşıyayız.

Finans ve teknoloji hegemonyasının kendi önceliklerini dünyanın öncelikleri hâline getirme ısrarıyla derinleşen bir uzaklaşma bu.

Rakamlarla konuşan bir sektör, halkın kelimelerle dile getirdiği itirazları hangi dilden anlayacaktı

Bir yanda gündelik hayatlarını sürdürebilmenin yollarını arayan, yarınından endişe eden, çocuklarının geleceğini düşünürken bugünün yükü altında ezilen insanlar.

Öte yanda geleceğin hangi teknolojilerle kurulacağını, sermayenin nereye akacağını, hangi yatırımların kazandıracağını, dünyanın nasıl değişeceğini konuşanlar.

Birinin geleceği, bugünü atlatabilmekten geçiyor.

Ötekinin bugünü, geleceği hesaplamakla.

Üstelik geleceği tasarlayanların dünyasında, o geleceği birlikte yaşayacakları insanların sıkıntılarına ayrılmış pek az yer var.

Sanki insanlığın geleceği, insanlığın büyük bölümünden bağımsız olarak kurulabilirmiş gibi.

Finans ve teknoloji hegemonyasının çevresinde oluşmuş ayrıcalıklı dünya, kendi başarılarını ve kazançlarını mümkün kılan düzenin devamını, hayatın doğal ve vazgeçilmez koşulu olarak görüyor.

Kendi çıkarlarını hayatın değişmez doğrularına dönüştürenlerin, bu düzene yönelen itirazları bir bilgisizlik, hatta ilerlemeye direnç olarak görmeleri de şaşırtıcı değil.

Böylece duyarsızlık, yalnızca başkalarının acılarına kulak tıkamak olmaktan çıkıyor.

Kendi yolunda yürümeyi sürdürebilmek için o acıları görmemeyi gerektiren bir hayat biçimine dönüşüyor.