Yaz burukluğu: Sanayisizleşmenin takvimi, Avrupa'nın silahlanışı

"Geç olsun, güç olmasın; sen gitsen de yolum yarım kalma­sın." Lana Del Rey

Türkiye'de sınai üretim bir yaz aşkı gibi. Ağustos'ta ve­rilen aranın ardından rakamla­ra bir burukluk siniyor; bir aylık uzaklaşmayı kalıcı ayrılık san­mak kolaylaşıyor.

Sanayi yazın hız keserken zi­rai hasat ve turizm, ekonominin ritmini diri tutuyor. 26 Ağustos 2024 tarihli "Köprü Günüyle Ölür, Köprü Günüyle Dirilirsin" yazımız­da, takvimdeki kesintilerin ekono­miye dair hükmümüzü nasıl değiş­tirebildiğini incelemiştik. Takvim başka, istikamet başka.

Ağustos rehavetinden aralık zirvesine

Bu yaz da çok farklı geçmedi. Ağustos için ilk açıklanan %1'lik ka­yıp Eylül ayında %2,1 ile toparlandı. Ancak veri açıklandığında manşetler yine değişmedi: "Sanayisizleşme". Oysa mevsimsel desende yıl içi zirve Aralık'ta belirir. 2015–2025 ortala­masında, 2020 hariç, mevsim faktö­rü Temmuz'da 101,0; Ağustos'ta 98,1; Eylül'de 102,7; Aralık'ta 111,5. Ağus­tos'tan Aralık'a artış %13,6. Arındı­rılmış endeksin son iki yıldaki sey­ri de yıl sonuna doğru toparlanmaya işaret ediyor: Ağustos–Aralık arasın­da 2024'te 103,4'ten 112,4'e, 2025'te 110,5'ten 111,1'e yükseldi.

Sanayide her ay aynı sayıda gün, her gün aynı miktarda üretim taşı­maz. Yaz izinleri, bakım kapamaları ve üretim hatlarındaki yenilemeler fabrikaların çalışma takvimini de­ğiştirir. Avrupa'daki müşterilerin ve tedarikçilerin aynı dönemde yavaş­laması da Türkiye'nin üretim ve sev­kiyat ritmine yansıyabilir. Özellikle değer zinciri anlamında yoğun en­tegrasyona sahip olduğumuz otomo­tivde Alman üreticiler Ağustos ayını ekseri tatille değerlendirirler. Ağus­tos rehavetini yorumlarken sipariş kaybıyla üretime verilen arayı birbi­rinden ayırmak gerekir.

"Köprü Günü" yazımızda bu ay­rımı incelemiştik. Resmî takvimde çalışma günü görünen bir gün, fab­rikada aynı karşılığı bulmayabilir. Bayramla hafta sonunu birleştiren izinler, üretimi azaltırken harcama­ları hizmetlere yönlendirebilir. An­cak köprü günleriyle her yıl tekrar­lanan yaz tatilleri aynı kavram değil. İlki takvimin yerleşimine, ikincisi üretimin mevsimsel düzenine bağlı.

Mevsim ve takvim etkilerinden arındırıldığında geçmiş yıllar orta­lamalarına göre sanayi dört çeyrek­te sırasıyla %1,3, %1,1, ardından ya­zın yatay ve en son %1,2 artarken; re­el GSYH ise %0,9, %1,8, %0,7 ve %1,3 büyür. Üçüncü çeyrekte sanayi yata­ya yakın seyrederken GSYH tırma­nış ritmini korur.

Avrupa'da tatil biterken

Avrupa bağlantısı bu tartışmanın merkezinde. Almanya'nın istatistik kurumu Destatis, otomotivde yaz ay­larındaki zayıflığın nedenleri arasın­da fabrika tatillerini ve üretim hat­tı değişikliklerini sıralıyor. Alman­ya'da Eylül'de otomotiv üretimi aylık %17,1, toplam sınai üretim %0,7 art­tı. Fabrika siparişleri %4,4, sermaye malı siparişleri %5,3 yükseldi. Ekim imalat PMI'ının 53,9'dan 54,2'ye çık­ması da toparlanmayı destekliyor.

13 Nisan 2026 tarihli "Gelgit Kili­dinde Dünya Batmaz" yazımızda Al­manya'nın savunma yatırımlarından Türk sanayisine uzanan sipariş ka­nalını incelemiştik. Savunma ve alt­yapı projeleri; makine, elektrikli teç­hizat ve metal eşya üreticilerimize uzun vadeli talep sağlayabilir. 27 Ni­san tarihli "Camdan Dışarı Atamadı­ğın Bilgisayar" yazımızın vurgusu da geçerli: dönüşüm sektörlere eşit da­ğılmıyor. Yatırım malları uzun vade­li doğrusal trendinin üzerinde, daya­nıklı ve dayanıksız tüketim malları altında seyrediyor.

Verimlilik, Enflasyon Raporu sıra­sında PPK üyesi Gazi İshak Kara'nın belirttiği üzere resmin tamamlayıcı parçası. TCMB'nin firma girişleri ça­lışması, sıkı koşullarda kurulan işlet­melerin ilk yıllardaki verimliliğinin, canlı dönemlerde kurulanları aştığı­nı gösteriyor. Kapasite kullanımın­daki zayıflık da üretim kapasitesinin kalıcı kaybıyla aynı anlama gelmiyor. Belki de Türkiye, Enron ve Lehman süreçleriyle Batı'da belirginleşen "ye­ni ekonomi"nin teknoloji ve verimli­lik dönüşümünü gecikmeli ve sektör­ler arasında farklı hızlarda yaşıyor. 12 Ocak tarihli "67" yazımızda, "küresel dinamikler çoğu zaman filtrelenerek algılandı" demiştik. Daron Acemoğ­lu'nun katılımcı demokrasi ve kapsa­yıcılık vurgusuna da bu çerçeveden bakmalıyız. Gürültü, merkez medya veya benzer YouTube mecralarında sosyo-ekonomik tartışmaları tayin ve meşgul ediyor. Asayiş başlıklarına sıkışan yerel gündem, üretimdeki dö­nüşümü açıklamaya yetmiyor.