"Geç olsun, güç olmasın; sen gitsen de yolum yarım kalmasın." Lana Del Rey
Türkiye'de sınai üretim bir yaz aşkı gibi. Ağustos'ta verilen aranın ardından rakamlara bir burukluk siniyor; bir aylık uzaklaşmayı kalıcı ayrılık sanmak kolaylaşıyor.
Sanayi yazın hız keserken zirai hasat ve turizm, ekonominin ritmini diri tutuyor. 26 Ağustos 2024 tarihli "Köprü Günüyle Ölür, Köprü Günüyle Dirilirsin" yazımızda, takvimdeki kesintilerin ekonomiye dair hükmümüzü nasıl değiştirebildiğini incelemiştik. Takvim başka, istikamet başka.
Ağustos rehavetinden aralık zirvesineBu yaz da çok farklı geçmedi. Ağustos için ilk açıklanan %1'lik kayıp Eylül ayında %2,1 ile toparlandı. Ancak veri açıklandığında manşetler yine değişmedi: "Sanayisizleşme". Oysa mevsimsel desende yıl içi zirve Aralık'ta belirir. 2015–2025 ortalamasında, 2020 hariç, mevsim faktörü Temmuz'da 101,0; Ağustos'ta 98,1; Eylül'de 102,7; Aralık'ta 111,5. Ağustos'tan Aralık'a artış %13,6. Arındırılmış endeksin son iki yıldaki seyri de yıl sonuna doğru toparlanmaya işaret ediyor: Ağustos–Aralık arasında 2024'te 103,4'ten 112,4'e, 2025'te 110,5'ten 111,1'e yükseldi.
Sanayide her ay aynı sayıda gün, her gün aynı miktarda üretim taşımaz. Yaz izinleri, bakım kapamaları ve üretim hatlarındaki yenilemeler fabrikaların çalışma takvimini değiştirir. Avrupa'daki müşterilerin ve tedarikçilerin aynı dönemde yavaşlaması da Türkiye'nin üretim ve sevkiyat ritmine yansıyabilir. Özellikle değer zinciri anlamında yoğun entegrasyona sahip olduğumuz otomotivde Alman üreticiler Ağustos ayını ekseri tatille değerlendirirler. Ağustos rehavetini yorumlarken sipariş kaybıyla üretime verilen arayı birbirinden ayırmak gerekir.
"Köprü Günü" yazımızda bu ayrımı incelemiştik. Resmî takvimde çalışma günü görünen bir gün, fabrikada aynı karşılığı bulmayabilir. Bayramla hafta sonunu birleştiren izinler, üretimi azaltırken harcamaları hizmetlere yönlendirebilir. Ancak köprü günleriyle her yıl tekrarlanan yaz tatilleri aynı kavram değil. İlki takvimin yerleşimine, ikincisi üretimin mevsimsel düzenine bağlı.
Mevsim ve takvim etkilerinden arındırıldığında geçmiş yıllar ortalamalarına göre sanayi dört çeyrekte sırasıyla %1,3, %1,1, ardından yazın yatay ve en son %1,2 artarken; reel GSYH ise %0,9, %1,8, %0,7 ve %1,3 büyür. Üçüncü çeyrekte sanayi yataya yakın seyrederken GSYH tırmanış ritmini korur.
Avrupa'da tatil biterkenAvrupa bağlantısı bu tartışmanın merkezinde. Almanya'nın istatistik kurumu Destatis, otomotivde yaz aylarındaki zayıflığın nedenleri arasında fabrika tatillerini ve üretim hattı değişikliklerini sıralıyor. Almanya'da Eylül'de otomotiv üretimi aylık %17,1, toplam sınai üretim %0,7 arttı. Fabrika siparişleri %4,4, sermaye malı siparişleri %5,3 yükseldi. Ekim imalat PMI'ının 53,9'dan 54,2'ye çıkması da toparlanmayı destekliyor.
13 Nisan 2026 tarihli "Gelgit Kilidinde Dünya Batmaz" yazımızda Almanya'nın savunma yatırımlarından Türk sanayisine uzanan sipariş kanalını incelemiştik. Savunma ve altyapı projeleri; makine, elektrikli teçhizat ve metal eşya üreticilerimize uzun vadeli talep sağlayabilir. 27 Nisan tarihli "Camdan Dışarı Atamadığın Bilgisayar" yazımızın vurgusu da geçerli: dönüşüm sektörlere eşit dağılmıyor. Yatırım malları uzun vadeli doğrusal trendinin üzerinde, dayanıklı ve dayanıksız tüketim malları altında seyrediyor.
Verimlilik, Enflasyon Raporu sırasında PPK üyesi Gazi İshak Kara'nın belirttiği üzere resmin tamamlayıcı parçası. TCMB'nin firma girişleri çalışması, sıkı koşullarda kurulan işletmelerin ilk yıllardaki verimliliğinin, canlı dönemlerde kurulanları aştığını gösteriyor. Kapasite kullanımındaki zayıflık da üretim kapasitesinin kalıcı kaybıyla aynı anlama gelmiyor. Belki de Türkiye, Enron ve Lehman süreçleriyle Batı'da belirginleşen "yeni ekonomi"nin teknoloji ve verimlilik dönüşümünü gecikmeli ve sektörler arasında farklı hızlarda yaşıyor. 12 Ocak tarihli "67" yazımızda, "küresel dinamikler çoğu zaman filtrelenerek algılandı" demiştik. Daron Acemoğlu'nun katılımcı demokrasi ve kapsayıcılık vurgusuna da bu çerçeveden bakmalıyız. Gürültü, merkez medya veya benzer YouTube mecralarında sosyo-ekonomik tartışmaları tayin ve meşgul ediyor. Asayiş başlıklarına sıkışan yerel gündem, üretimdeki dönüşümü açıklamaya yetmiyor.

15