"Koyu ay ışığının sihrinde – bu boş kavgada esirge beni hayat oyununda." Lady Gaga
Geçtiğimiz hafta TÜİK zirai fiyat endekslerini açıkladı. Ekim Tarım-ÜFE ve Eylül ayı Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi (Tarım-GFE). Kamuoyu yine manşet veriler üzerinden ilk bakışta (prima facie) hüküm verdi: Tarımda fiyatlar düşüyor, maliyetler artıyor. Uluslararası uygulamada fiyat endeksleri belirli kalemler dışlanarak incelenir – meşakkatlidir. Bu hüküm ne yazık ki iki temel sebeple yatsı vaktini aşamadı:
1 Küresel dizel marjlarına bağlı yüksek enerji girdisi Tarım GFE'ye parazit yapıyor.
2 Geçtiğimiz yıl zirai don nedeniyle bozulan meyve fiyat deseni Tarım ÜFE'yi baskılıyor.
2025 ilkbaharında bağları vuran zirai don, 2026 sonbaharında enflasyonu nasıl düşürür Cevap üzümün kilosunda. Ekimde bağcı üzümünü geçen ekimden %34,02 daha ucuza sattı. Oysa eylülde traktörüne koyduğu mazotun litresi bir yıl öncesinden %70,7 daha pahalıydı. Bu desen tüm zirai ürünler ve yıl geneli için geçerli değil. Bağcının satın aldığıyla sattığı arasındaki mesafe açılırken iki ayrı takvim işliyor. Zaman ve ürün asenkronitesini endekslerin tamamına yayamayız. Hesabımıza göre yıllık artış, meyve hariç satış fiyatlarında ekimde %30, mazot hariç girdi maliyetlerinde eylülde %28,6. Şimdi inceleyelim. Hem de abrakadabrasız!
Traktörün deposundaki farkTarım-GFE aylık %3,78, yıllık %32,36 yükseldi. Enerji ve yağlayıcılarda artış aylık %9,56, yıllık %53,38. Hem aylık hem yıllık karşılaştırmada genel endeksin üzerinde kalan tek alt grup bu. Gübre ve toprak geliştiricilerde yıllık artış %31,90, hayvan yeminde %31,19. Uluslararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre eylülde Kuzeybatı Avrupa'da motorin ile ham petrol arasındaki fiyat farkı varil başına yaklaşık 85 ABD Doları ile 2025 ortalamasının dört katına çıktı. Motorinde 13 Ağustos'ta sıfırlanan ÖTV, eylülde litre başına 3 liraya çıktı.
Türkiye Ziraat Odaları Birliği'nin ay sonu verilerinde mazotun litresi bir yılda 55,43 liradan 94,60 liraya çıktı. Aynı dönemde tarımsal elektriğin fiyatı %25,1 arttı. TÜİK ikisini aynı enerji grubunda izliyor. TÜİK verilerinden türettiğimiz mazot hariç seride yıllık artış ağustosta %27,9, eylülde %28,6. Manşet aynı sürede %30,28'den %32,36'ya yükseldi. Mazotu ayıklayınca eylüldeki hızlanmanın yaklaşık üçte biri kalıyor. Gübrenin bayiye, yemin ahıra nakliyesi hâlâ bu kalemlerin fiyatına dâhil.
Geçen yılın bağı bu yılın hesabındaiftçinin sattığı ürünlere geçelim. Tarım-ÜFE ekimde aylık %1,02 yükselirken yıllık artış %9,69'a indi. Tek yıllık bitkisel ürünler bir yılda %29,02, canlı hayvanlar ve hayvansal ürünler %33,09 pahalandı. ok yıllık bitkisel ürünlerde ise fiyatlar %24,06 geriledi. Manşet geçen ekimde %45,40'tı, meyve hariç serimizde ise yıllık artış her iki ekimde de yaklaşık %30. Elma yetiştiricisinin de süt üreticisinin de bu ortalamada kendi satış fiyatını bulması güç.
Geçen yılki zirai donun ardından üzüm rekoltesi %27,5, elma rekoltesi %48,3 düştü. TÜİK bu yıl üzümde %60,5, elmada %97,4 artış bekliyor. İki hasadı birden görmek için fiyatları Ekim 2024'te 100'den başlatalım. Elma, armut, şeftali ve kayısıyı kapsayan çekirdekli meyve grubunda 100 liralık sepet, bir yıl sonra 238 liraya çıktı. Bu yıl ekimde aynı sepet yaklaşık 155 lira. Yıllık %34,93 düşüş de iki yılda %55'e yaklaşan artış da doğru. Bahçe sahibinin hasılatı içinse bir hesap daha gerek. Geçen yıl yüksek fiyattan kaç kasa satabildi, bu yıl düşük fiyattan kaç kasa sattı
TÜİK, yaş meyve ve sebzeye her ay aynı ağırlığı vermiyor. Aylık ağırlıklar üretici hallerinde hangi ay hangi üründen ne kadar satıldığına dayanıyor. Yaz meyveleri çekildikçe geçen yılın kıt hasadından gelen aşağı yönlü katkı hafifleyebilir. Ekimde sebze, kavun-karpuz, kök ve yumrular grubunda yıllık artış %42,16'ya ulaştı. Öte yandan kış sepetine giren turunçgiller bir yıl öncesinden %57,83 daha ucuz. Son şeftalinin sepetten çıkışı kadar mandalinanın hangi fiyatla girdiği de önemli. Kışın Tarım-ÜFE'de yıllık artış yeniden %20'ye yaklaşabilir.
Türkiye'de geçen yılın zirai donu, Pasifik'te gelecek hasadın El Nino'suPeru'da El Nino'nun getirdiği sıcaklar yaban mersininin çiçeklenmesini aksatabilir. Lima halinde havuç, soğan ve patates fiyatları geçen yılın iki katını aştı. Sofralık üzümde %25'e, yaban mersininde %30'a, avokadoda %40'a varan üretim kaybı riski var. Ekvador'dan muz alan Chiquita da 2027'de daha az muzu daha pahalıya satabileceğini öngörüyor. El Nino kimi bölgelere kuraklık, kimilerine bol yağış getiriyor. Tropik meyvelerde risk artıyor. Kuraklık meraları vurursa hayvancının yem faturası da kabarabilir.

19