Abrakadabra: Şapkadan tavşan, Tarım ÜFE'den meyve, GFE'den mazot

"Koyu ay ışığının sih­rinde – bu boş kavgada esirge beni hayat oyu­nunda." Lady Gaga

Geçtiğimiz haf­ta TÜİK zirai fi­yat endekslerini açıkla­dı. Ekim Tarım-ÜFE ve Eylül ayı Tarımsal Gir­di Fiyat Endeksi (Ta­rım-GFE). Kamuoyu yi­ne manşet veriler üze­rinden ilk bakışta (prima facie) hüküm verdi: Tarımda fiyat­lar düşüyor, maliyetler artıyor. Uluslararası uygulamada fiyat endeksleri belirli kalemler dış­lanarak incelenir – meşakkat­lidir. Bu hüküm ne yazık ki iki temel sebeple yatsı vaktini aşa­madı:

1 Küresel dizel marjlarına bağlı yüksek enerji girdisi Tarım GFE'ye parazit yapıyor.

2 Geçtiğimiz yıl zirai don ne­deniyle bozulan meyve fi­yat deseni Tarım ÜFE'yi bas­kılıyor.

2025 ilkbaharında bağları vuran zirai don, 2026 sonba­harında enflasyonu nasıl düşü­rür Cevap üzümün kilosunda. Ekimde bağcı üzümünü geçen ekimden %34,02 daha ucu­za sattı. Oysa eylülde traktö­rüne koyduğu mazotun litresi bir yıl öncesinden %70,7 daha pahalıydı. Bu desen tüm zirai ürünler ve yıl geneli için geçer­li değil. Bağcının satın aldığıyla sattığı arasındaki mesafe açı­lırken iki ayrı takvim işliyor. Zaman ve ürün asenkronitesi­ni endekslerin tamamına yaya­mayız. Hesabımıza göre yıllık artış, meyve hariç satış fiyat­larında ekimde %30, mazot ha­riç girdi maliyetlerinde eylülde %28,6. Şimdi inceleyelim. Hem de abrakadabrasız!

Traktörün deposundaki fark

Tarım-GFE aylık %3,78, yıl­lık %32,36 yükseldi. Enerji ve yağlayıcılarda artış aylık %9,56, yıllık %53,38. Hem aylık hem yıllık karşılaştırmada genel en­deksin üzerinde kalan tek alt grup bu. Gübre ve toprak geliş­tiricilerde yıllık artış %31,90, hayvan yeminde %31,19. Ulus­lararası Enerji Ajansı'na (IEA) göre eylülde Kuzeybatı Avru­pa'da motorin ile ham petrol arasındaki fiyat farkı varil ba­şına yaklaşık 85 ABD Doları ile 2025 ortalamasının dört katına çıktı. Motorinde 13 Ağustos'ta sıfırlanan ÖTV, eylülde litre ba­şına 3 liraya çıktı.

Türkiye Ziraat Odaları Birli­ği'nin ay sonu verilerinde ma­zotun litresi bir yılda 55,43 li­radan 94,60 liraya çıktı. Aynı dönemde tarımsal elektriğin fiyatı %25,1 arttı. TÜİK ikisi­ni aynı enerji grubunda izliyor. TÜİK verilerinden türettiği­miz mazot hariç seride yıllık artış ağustosta %27,9, eylül­de %28,6. Manşet aynı sürede %30,28'den %32,36'ya yüksel­di. Mazotu ayıklayınca eylül­deki hızlanmanın yaklaşık üçte biri kalıyor. Gübrenin bayiye, yemin ahıra nakliyesi hâlâ bu kalemlerin fiyatına dâhil.

Geçen yılın bağı bu yılın hesabında

iftçinin sattığı ürünlere ge­çelim. Tarım-ÜFE ekimde aylık %1,02 yükselirken yıllık artış %9,69'a indi. Tek yıllık bitkisel ürünler bir yılda %29,02, can­lı hayvanlar ve hayvansal ürün­ler %33,09 pahalandı. ok yıllık bitkisel ürünlerde ise fiyatlar %24,06 geriledi. Manşet geçen ekimde %45,40'tı, meyve hariç serimizde ise yıllık artış her iki ekimde de yaklaşık %30. Elma yetiştiricisinin de süt üreticisi­nin de bu ortalamada kendi sa­tış fiyatını bulması güç.

Geçen yılki zirai donun ar­dından üzüm rekoltesi %27,5, elma rekoltesi %48,3 düştü. TÜİK bu yıl üzümde %60,5, el­mada %97,4 artış bekliyor. İki hasadı birden görmek için fi­yatları Ekim 2024'te 100'den başlatalım. Elma, armut, şeftali ve kayısıyı kapsayan çekirdekli meyve grubunda 100 lira­lık sepet, bir yıl sonra 238 liraya çıktı. Bu yıl ekimde aynı sepet yaklaşık 155 li­ra. Yıllık %34,93 düşüş de iki yılda %55'e yaklaşan artış da doğru. Bahçe sa­hibinin hasılatı içinse bir hesap daha gerek. Geçen yıl yüksek fiyattan kaç ka­sa satabildi, bu yıl düşük fiyattan kaç kasa sattı

TÜİK, yaş meyve ve seb­zeye her ay aynı ağırlığı vermi­yor. Aylık ağırlıklar üretici hal­lerinde hangi ay hangi üründen ne kadar satıldığına dayanıyor. Yaz meyveleri çekildikçe geçen yılın kıt hasadından gelen aşağı yönlü katkı hafifleyebilir. Ekim­de sebze, kavun-karpuz, kök ve yumrular grubunda yıllık ar­tış %42,16'ya ulaştı. Öte yandan kış sepetine giren turunçgiller bir yıl öncesinden %57,83 daha ucuz. Son şeftalinin sepetten çı­kışı kadar mandalinanın hangi fi­yatla girdiği de önemli. Kışın Ta­rım-ÜFE'de yıllık artış yeniden %20'ye yaklaşabilir.

Türkiye'de geçen yılın zirai donu, Pasifik'te gelecek hasadın El Nino'su

Peru'da El Nino'nun getirdi­ği sıcaklar yaban mersininin çi­çeklenmesini aksatabilir. Lima halinde havuç, soğan ve patates fiyatları geçen yılın iki katını aştı. Sofralık üzümde %25'e, ya­ban mersininde %30'a, avoka­doda %40'a varan üretim kay­bı riski var. Ekvador'dan muz alan Chiquita da 2027'de daha az muzu daha pahalıya satabile­ceğini öngörüyor. El Nino kimi bölgelere kuraklık, kimilerine bol yağış getiriyor. Tropik mey­velerde risk artıyor. Kuraklık meraları vurursa hayvancının yem faturası da kabarabilir.