Çin'in Shenzhen kentinde yapılacak bugünkü Şi Cinping, Vladimir Putin ve Donald Trump arasındaki zirveyi dünya medyası 'Yeni Yalta' veya 'yeni küresel uzlaşı' başlıklarıyla yorumluyor. Ben aynı kanıda değilim. Çünkü çöken küresel sistemdeki statükolarını korumak için savaşmayı göze alamayan bu üç aktör yeni bir stratejiyi devreye sokuyor. Bu stratejiye 'nüfuz sahalarına müdahale etmeme anlayışı' diyebiliriz. Bu da çok kutuplu dünya egzersizi manasına geliyor.
Çünkü Soğuk Savaş'tan sonra ABD dünyada tek kutup haline geldi. ABD'yi bu noktaya getiren aktör ise Çin'di. Tıpkı Çin'in şu anki konumuna gelmesindeki ana aktörün ABD olması gibi. İlk adım 1971 yılında BM Genel Kurulu'nun aldığı kararla Çin'in BM'deki temsilcisi olarak Tayvan (Çin Cumhuriyeti) yerine Çin Halk Cumhuriyeti'ni (ÇHC) tanımasıyla başladı. Bu kararın arkasında ABD vardı. Bu kararla Çin'in BM Güvenlik Konseyi'ndeki daimî üyelik koltuğu Pekin yönetimine geçti. İşte sonraki yıllarda daha da pekişecek 'Chimerica' politikasının temelleri böyle atıldı.
***
Richard Nixon'ın Şubat 1972'deki Pekin ziyaretiyle ABD ve Çin arasındaki sembiyotik ilişkiler daha güçlendi. Henry Kissinger'ın mekik diplomasisiyle ABD, SSCB'ye karşı Çin'i 'detente/yumuşama' stratejisiyle yanına çekmeye başladı. Bu yolla rakip iki küresel gücün uzlaşarak ABD'ye karşı birleşmesi engellendi.1972'de Çin'in Vietnam'a ihanet ve SSCB'ye karşı mevzilenmesiyle başlayan ABD ile sembiyotik ilişkisi Soğuk Savaş'tan sonra daha da derinleşti. 1991'de SSCB'nin dağılmasından sonra ABD tek hegemon olma stratejisini küreselleşme adı altında tedavüle soktu. Buradaki en büyük ortağı ise yine Soğuk Savaş'taki en kritik müttefiki Çin'di.
Fakat ABD'nin 'Yeni Roma' idealine ulaşması için Çin'e verdiği siyasi desteği ekonomik alana da taşıması gerekiyordu. İlk adımı Bill Clinton 26 Mayıs 1994'te attı. Alınan kararla Çin'in En Çok Kayırılan Ülke statüsü yenilendi ve bu imtiyaz insan hakları şartından ayrı tutuldu. Böylece Çin, serbest ticaret kurallarıyla demokrasi, insan hakları ve hukuk devleti kriterlerinden muaf tutuldu. Zira 1989'daki Tiananmen Meydanı olaylarının ardından ABD, Çin'in ticaret ayrıcalığını her yıl insan hakları karnesindeki iyileşmelere bağlı olarak gözden geçiriyordu.
***
Bu yönüyle karar, ABD-Çin ilişkilerinde ve küresel ekonomide bir dönüm noktası oldu. ABD sermayesi ve teknolojisi Çin'in işgücüyle birleşti.
3