Kimi Arnavut, kimi Boşnak, kimi Makedon... Kimi Afrikalı, kimi Asyalı, kimi Avrupalı... Dünyanın dört bir yanından binlerce çocuk ve genç, Türkiye'nin eğitim eliyle buluşuyor. Türkiye Maarif Vakfı, 67 ülkede, yaklaşık 80 binden fazla öğrenciye okul öncesinden liseye, yurtlardan üniversiteler bünyesinde faaliyet gösteren Türkiye Araştırma Merkezlerine kadar uzanan geniş bir eğitim ağı içinde hizmet veriyor. Bu tabloyu yalnızca bir eğitim faaliyetinin rakamlarıyla açıklamak haksızlık olur. Çünkü eğitim, aynı zamanda bir ülkenin dünyayla kurduğu ilişkinin, değerlerini ve birikimini gelecek kuşaklarla paylaşma iradesinin de ifadesidir.

Türkiye Maarif Vakfı bu yönüyle, Türkiye'nin uluslararası alandaki en önemli eğitim ve kültür diplomasisi hamlelerinden birini temsil ediyor. Farklı coğrafyalarda açılan okullar, yalnızca dersliklerden, öğretmenlerden ve eğitim programlarından ibaret değil. Aynı zamanda farklı toplumların birbirini tanımasına, ortak bir dil ve kültür zemini üzerinde iletişim kurmasına imkan sağlayan köprüler... Üsküp'te katıldığımız Türkoloji sempozyumu da bu büyük çabanın akademik ve kültürel alandaki yansımalarından biriydi.

Geçen hafta beşincisi düzenlenen Uluslararası Balkanlarda Türkçe Öğretimi ve Türkoloji Sempozyumu vesilesiyle Üsküp'teydik. Türkiye Maarif Vakfı, Tiran New York Üniversitesi Balkan Araştırmaları Merkezi ve Uluslararası Balkan Üniversitesi iş birliğiyle gerçekleştirilen sempozyumun bu yılki ana başlığı, "Balkanlarda Halk Edebiyatı ve Sözlü Kültür"dü.

Sempozyumun başlığı, ilk bakışta akademik bir çalışma alanını tarif ediyor gibi görünse de aslında çok daha derin bir meseleye işaret ediyordu: Bir milletin hafızası nasıl yaşatılır Bir dil, yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda nasıl varlığını sürdürür Masallarda, türkülerde, şiirlerde, atasözlerinde ve gündelik konuşmalarda taşınan kültürel miras gelecek kuşaklara nasıl aktarılır

Üç gün boyunca yapılan oturumlarda bu soruların farklı boyutları ele alındı. Türk destanları, Köroğlu ve Sarı Saltuk anlatıları, Balkan Türk halk şiiri, türküler, halk hikayeleri, atasözleri ve deyimler üzerine bildiriler sunuldu. Yunus Emre, Mevlana ve Niyazî-i Mısrî'nin Balkan edebiyatındaki etkileri; Kosova'daki Melamîlik ve mevlid geleneği de tartışılan konular arasındaydı. Türkçenin Balkan dillerine etkisi, bölgedeki Türkçe ağızları, Türkçe ders kitapları ve sözlü kültürün eğitim materyallerine yansıtılması gibi konular da akademik bir bakışla değerlendirildi. Boşnak fıkralarında İstanbul imgesinden Yahya Kemal'in Üsküp hatıralarına, Rumeli türkülerinde mekan ve aidiyet duygusundan göçün kültürel hafızadaki izlerine kadar uzanan geniş bir çalışma alanı vardı.

Türkiye Maarif Vakfı Başkanı Mahmut M. Özdil'in de dikkat çektiği üzere, Balkanlar Türkoloji çalışmaları bakımından son derece önemli bir coğrafya. Sempozyumun ortaya çıkışındaki temel amaçlardan biri de Türkçe çalışan, öğreten ve Türkoloji araştırmaları yapan bilim insanlarını ortak bir platformda buluşturmak, bilgi ve tecrübe paylaşımını süreklilik kazanan bir iş birliğine dönüştürmek. Nitekim 2022'de başlayan bu buluşmaların beşinci yılında Üsküp'te devam etmesi, akademik bir organizasyonun ötesinde kalıcı bir kültür ve bilim ağı oluşturma arayışını da gösteriyor.

Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Türkiye Maarif Vakfı Mütevelli Heyeti Üyesi Hacı Ali Özel'in konuşmasında vurguladığı hususlar da bu çerçevede anlamlıydı: Devletler siyaset diliyle konuşurken halklar çoğu zaman şiirle, müzikle, eğitimle ve ortak kültürel değerlerle birbirine yaklaşıyor. Türkiye'nin Balkanlarda Türkçenin korunmasına ve öğretilmesine yönelik çabaları da bu yaklaşımın önemli bir parçası.

Ancak bütün bu akademik tartışmaları anlamlandırmak için biraz da Üsküp'ün sokaklarında dolaşmak gerekiyor.

Balkanlar, Türk dünyası coğrafyasının dışında Türkçenin en güçlü biçimde konuşulduğu bölgelerden biri. Üsküp'te bunu anlamak için uzun araştırmalar yapmanıza gerek yok. Bir dükkana girmeniz, bir adres sormanız, çarşıda biraz dolaşmanız yeterli. Türkçe bilen, Türkçe konuşan birine muhakkak rastlarsınız.

Unutmayalım ki Osmanlı İstanbul'dan önce Balkanlardaydı.

Rumeli, Osmanlı medeniyetinin en önemli kültürel damarlarından biriydi. Nitekim Üsküp'ün sokaklarında yürürken bunu her adımda hissediyorsunuz. Taş köprü, camiler, çarşılar, eski yapılar ve minareler... Bunlar yalnızca geçmişten kalan mimari eserler değil; bir medeniyetin capcanlı izler.

Cuma namazı için gittiğimiz Üsküp Çarşısı'ndaki Murat Paşa Camii'nde (1463) yaşadığımız duygu bu tarihî sürekliliği çok daha somut hale getirdi. İmamın namaz öncesinde Türkçe vaaz vermesi, hutbeyi de Türkçe okuması... İstanbul'dan yüzlerce kilometre uzakta, başka bir ülkenin başkentinde, yüzyılların içinden süzülüp gelen bir dilin hala ibadet mekanında duyulması... Sabah ezanıyla uyanılan şehirde, geçmişten bugüne ulaşan seslerin hala hayatın içinde olması...