Adam Smith ve 'Milletlerin Zenginliği'nin 250. yılı

Adam Smith'in Milletlerin Zenginliği adlı büyük eseri, 250 yıl önce, 1776'da yayınlandı. Bu kitap, sadece iktisadi düşünce tarihinin değil, genel düşünce tarihinin de dönüm noktalarından biridir. Adam Smith bu eseriyle iktisadın kurucu isimlerinden biri olma yolunda önemli bir adım atmıştır. Aynı zamanda "kendiliğinden oluşan düzen" fikrini ve onun en önemli örneklerinden biri olan piyasa ekonomisini daha iyi anlamamıza büyük katkıda bulunmuştur.

Smith'in en büyük başarılarından biri, zenginliğin kaynağını siyasal ayrıcalıklarda, saray ihtişamında veya devlet zorunda değil, üretken emekte, iş bölümünde ve serbest mübadelede aramasıdır. Özellikle meşhur iğne fabrikası örneği üzerinden iş bölümünün üretkenliği nasıl artırdığını göstermesi, modern iktisadın en etkili anlatılarından biri olmuştur. Smith ayrıca ticaretin yalnızca malların el değiştirmesini sağlamayan, toplumun genel refah seviyesini de yükselten bir iş birliği biçimi olduğunu da güçlü şekilde vurgulamıştır. Ancak, burada önemli olan nokta şudur: İnsanlar, Smith bunları yazdığı ve bu fikirler hızla bütün dünyada yayıldığı ve genel bir kabul gördüğü için iş bölümüne gitmiş veya ticaret yapmaya başlamış değildir. Tersine, Smith zaten onun zamanında var olan bu beşerî kurumları ve işleyişlerini gözlemlemiş, mevcut toplumsal gerçeklikleri dikkatle takip etmiş, onların mantığını kavramış ve kelimelere dökerek kavramsallaştırmıştır. Başka bir deyişle Smith'in büyüklüğü, insani ilişkileri ve bir bütün olarak beşerî hayatı sıfırdan keşfetmesinde değil, hayatın içinde işleyen düzeni fark etmesindedir.

Aydınlanma geleneğiyle ilişkisi bakımından vurgulanması gereken Smith'in Kıta Avrupa'sında egemen olan geleneğe yabancı olmasıdır. Smith, İskoç Aydınlanması'nın tipik ve seçkin bir temsilcisidir. Bu gelenek, toplumsal kurumların çoğunun tek bir aklın tasarımıyla değil, yaşayan herkesin bilinçli veya bilinçsiz şekilde parçası olduğu ve çok uzun zaman alan tarihsel süreçler içinde ortaya çıktığını vurgular. Smith'te de aynı yaklaşımı görürüz. Piyasa, ahlak, hukuk, iş bölümü ve ticaret, masabaşında ve çıplak aklın eseri olarak kurulmuş-ortaya çıkmış yapılar olmaktan ziyade insanların etkileşiminden doğan düzenlerdir. Bu yönüyle Smith, yalnızca bir iktisatçı değildir, ilaveten, toplumu tarihsel bir süreç içinde anlamaya çalışan büyük bir filozoftur. Smith aslında bir ahlak felsefecisidir. İlk büyük eseri Ahlaki Duygular Teorisi onu daha çok meşhur eden Milletlerin Zenginliği'nden daha önce, 1759'da yayınlanmıştır. Smith'i haksız ve mesnetsiz yere eleştirenlerin bu hususu görmezden gelmesi de ilginçtir.