Falih Rıfkı Atay, Çankaya adlı eserinde, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki yönetim zafiyetlerini anlatır, hem de Cumhuriyet'in ilk yıllarında yaşanan Yavuz-Havuz Davası gibi somut siyasi krizler üzerinde durur...
Bir özet vermek gerekirse;
Atay, eserinde, Cumhuriyet döneminin öne çıkan yolsuzluk/usulsüzlük dosyalarından biri olan Yavuz Zırhlısı'nın onarımı ve havuz işlemleriyle ilgili iddialara yer verir...
Atay, bu süreçte Bahriye Vekili İhsan Bey (Eryavuz) hakkındaki iddialar ve Başvekil İsmet İnönü'nün konuyu Meclis gündemine taşıyarak soruşturma/Yüce Divan (Divan-ı Âli) yolunu açması gibi gelişmeleri aktarır.
Atay, çok partili hayata geçiş denemelerinden Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası çevresindeki bazı isimlerin motivasyonlarından söz ederken, "işlerin dürüst gitmesi" ve "yolsuzluk olmaması" yönündeki taleplerin dönem siyasetindeki yerini vurgular.
Eserde, devlet idaresinde denetimsizliğin, keyfiliğin ve usulsüzlüklerin uzun vadede kurumsal çürümeye ve devletin zayıflamasına yol açtığı anlayışı sıkça hissedilir.
***
Yavuz-Havuz Davası, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde Yüce Divan'da yargılanan ve ceza alan ilk kabine üyesinin konu olduğu, Cumhuriyet döneminin ilk büyük siyasi yolsuzluk davasıdır.
Dönemin Bahriye Vekili (Denizcilik Bakanı) ve eski acımasızlığı ve zulümleri ile ünlü İstiklal Mahkemesi Başkanı Topçu İhsan Bey (İhsan Eryavuz), Yavuz Zırhlısı'nın onarımı ve bu sırada gerekli olan havuzun alımı/ihalesiyle ilgili süreçte usulsüzlük yapmak ve rüşvet almakla suçlandı.
Başbakan İsmet İnönü'nün 24 Aralık 1927'de TBMM'ye sunduğu soruşturma önergesiyle konu Meclis gündemine taşındı.
İhsan Eryavuz'un dokunulmazlığı kaldırılarak 26 Ocak 1928'de milletvekilliği düştü.
16 Nisan 1928'de sonuçlanan davada Yüce Divan, İhsan Bey'i görevi kötüye kullanma ve yolsuzluk girişiminden ötürü 2 yıl hapis cezasına ve memuriyetten men cezasına çarptırdı.
İLK OLMA ÖZELLİĞİ TAŞIYOR!
Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bir bakanın Yüce Divan'da yargılanıp mahkûm olduğu ilk örnek olma özelliği taşır, Yavuz-Havuz Davası.
Dava, gerek dönemin siyasi çekişmeleri gerekse ilerleyen yıllarda ortaya atılan "kumpas" iddiaları nedeniyle Türk siyasi ve yakın tarih tartışmalarında sıkça referans verilen olaylardan biri oldu.
Cumhuriyetin ilk yıllarında, basında ve kamuoyunda büyük tepki gören; halk arasında Havuz-Yavuz Davası olarak adlandırılan yolsuzluğa ilişkin ilk bilgiler, Aralık 1927 tarihli gazetelerde çıkan haberlerle gündeme geldi.
İddialara göre, Yavuz Zırhlısı'nın tamiri için yapılan sözleşmelerde Bahriye Vekilinin, "...sorumluluk gerektirecek bazı hareketleri bulunduğu görülmüştür" ifadeleriyle İhsan Eryavuz suçlanmaktaydı.
***
24 Aralık 1927'de Başvekil İsmet Paşa, bu iddiaları TBMM gündemine getirerek, ağır bir dille suçladığı Bahriye Vekili'nin Divan-ı Âli'ye sevk edilmesi için Meclis soruşturması açılmasını istiyordu...
Tam da o günlerde bir gazetede çıkan haberler dikkat çekiciydi.
Gazete, genel olarak; donanmanın durumundan bahsettikten sonra, Yavuz Zırhlısı'nın tamiri için son sistem bir havuzun temin edildiğini belirterek vekâleti övüyordu.
Bu tarihte havuzdan övgülerle bahseden gazetede, her ne olduysa 31 Ocak-1 Şubat 1928 tarihlerinde Yunus Nadi'nin kaleminden havuz ihalesiyle ilgili şunlar yazılmaktaydı:
* "Bahriye Vekili, işi Flander'e vermekten ibaret olan muayyen maksadına vasıl olmak için evvela kendi kendini aldatmaktan başlayarak Bahriyenin alakadar dairelerini aldatmış, idaresiyle memur ve matuf olduğu Bahriye Vekâletini aldatmıştır ve yahut daha doğrusu aldatmış ve atlatmış olduğu zannına düşerek gafil bir muvaffakiyetin aldatıcı sukut ve sükûnuna dalmıştır."
Bir diğer yazıda da "...havuz işinin Flander Firması'na verilmesine Bahriye Vekili, yani bilhassa o ikna edilmiş, o da bu kanaat ile yürüyerek kendisince ve kendisini ikna edenlerce matlup neticeye varmak için rastgele yürümek cüretini gösterebilmiştir." ifadeleriyle Bakan İhsan Eryavuz suçlanmaktaydı.
Tüm bu gelişmeler sonrasında havuz meselesinin bu şekilde uzamasında ve sonuçlandırılmasında kusuru olanlar hakkında başlatılan soruşturmada komisyon üyeleri, havuz meselesinde usulsüzlüklerin olduğuna çoğunlukla karar verdiler.
Bahriye Vekili ve arkadaşlarının görevi kötüye kullanmaları başta olmak üzere, ihale ve eksiltme kanununun açık hükümlerine aykırı hareket ettikleri ve İcra Vekilleri Heyeti'nin kararlarına da uymadıklarından, görevlerini ihmal ettikleri raporda belirtildi.
***
Cumhuriyet tarihinde yolsuzluktan dolayı Yüce Divan'a giden ilk bakan olması sıfatı ile İhsan Eryavuz'dan kısaca bahsetmek gerekirse;
* İhsan Eryavuz, 1877'de İstanbul'da doğdu. 1901'de Mühendishane-i Berri Hümayun'dan mezun olduktan bir süre sonra, Edirne'deki II. Ordu Komutanlığı'nda görev yaptı. Sahra Topçu Birlikleri Batarya Komutanlığı yaptı. Bu sıralarda İsmet Paşa ile tanışmışlardı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nde yazı işleri sorumluluğunu yürüttüğü dönemde Balkan Savaşları'na da kıdemli yüzbaşı olarak katıldı. Birinci Dünya Savaşı'nda 10. Kolordu'da topçu binbaşı olarak görev yaptı. Millî Mücadele'de önemli başarılar elde etti. 1920'de Ankara'da BMM'nin birinci döneminde Cebelibereket (Osmaniye)'ten mebus oldu. Bir süre meclisteki Müdafaa-i Milliye Komisyonu'nda çalıştı. Zulümleri ile ünlü İstanbul İstiklal Mahkemesi başkanlığına seçildi. Daha sonra ikinci dönemde yeniden Cebelibereket mebus seçildi. 1924'te İş Bankası'nın kurucu üyeleri arasında yer aldı. Bahriye Vekâletinin kurulması ile 31 Aralık 1924'te bu göreve getirildi. 6 Mart 1947'de İstanbul'da öldü.

4