Üzerinden 30 yıl geçti. Siyasal ilişkilerde, ekonominin dengesini yitirdiği, eğitimin sarsıntıya uğradığı bir dönemde bizi ayakta tutan iç kalemizin yıkılmaması için aramızda toplumca bir dayanışma kurmaya çalışıyorduk.

O sıralarda kaleme aldığım bir yazıda, bu yıkıntıdan kurtulma yollarını ararken Emanuel Kant'ın gerçeği dile getirdiği görüşleriyle karşılaştım:

"Aklını kendi iradesi yolunda kullanmayanlar, yıkım ortamında kendi yönünü belirleyemeyince, rastgele olayların akışında sürüklenmelere uğrayarak yolunu yordamını şaşırır."

Eski bir inli şair, eleştirel bir dille, insanın kendini bilgiyle yeniden yaratabileceğini yansıtan şu dizeleriyle açıklığa kavuşturuyor:

"O ki, biliyor bilmediğini/ Onlar çocuktur, onu eğitin, yetiştirin./ O ki, bilmiyor ama bilmiyor bilmediğini/ Cahildir, ondan uzakça durun./ O ki, biliyor bildiğini/ Belki uykudadır, onu uyandırın./ O ki, biliyor bildiğini de/ Bilge kişidir, onun yolunda gidin."

Senaca yüzyıllar önce bu konuyu kendine yöneltiyor, sorduğunun yanıtını da veriyor:

"İyi nedir Bilgidir. Kötülük nedir Bilgisizlik. Filozofla sanatçı, yerine göre, kimi bilgileri fırlatıp atar kimilerini de seçer alır. Ama attıklarından korkmaz. Seçtiklerine hayran olup kalmaz, yeter ki ulu, yenilmez bir ruhu olsun. 'Senin yenilmene, ezilmene karşıyım' desin."

Düşünce üretiminin kaynağıdır bilgi, bilginin kaynağı da kitap. Resim gibi görsel, müzik gibi işitsel algılar, yaratı ürünüdür. İnsan ancak okuyarak, sanatla uğraşarak duygusunu, düşüncesini yaratıcılığa dönüştürebilir.

Duyguyu, "Hiçbir biçimde bir nesnenin tasarımını oluşturmayan şey" diye tanımlıyor Kant. Onun, insanın gözlem-duyumsamaalgılama-kavrama-yorumlaması bu soyutsal yaklaşımının çözülmesinde de karşımıza çıkıyor:

"Evrendeki doğal oluşumlar, insan yaratısı olgular, gerçeği kavramakta ipuçları verebilir. İyi bir eğitim, kişiyi bilgiyle donatıp gerçekleri, olguları algılayacak bir duyarlıkla yetiştirebiliyorsa amacına ulaşmış sayılır."

Kişi, olguları eytişimsel (diyalektik) bir anlayışla kavrayarak böyle bir eğitim anlayışı yaratır.

Montaigne'in sözünü ettiği "iç kale" ancak kişinin, düşüncesini sağlam bir temele oturtulan bir eğitimle gerçekleştireceği kanısındadır: