KararAlaattin Karaca16 Kasım 2020
Okunma: 5  
Oylama:  
 0
 0
 Oy Verebilirsiniz
Alaattin Karaca
Alaattin Karaca
Alaattin Karaca
16 Kasım 2020
İnsan kendisinin eseri mi

Andre Gide'in "Pastoral Senfoni"sinde (Çev. Buket Yılmaz, Timaş Yay., 2018) anahtar cümle "Eğer kör olsaydınız, hiç günahınız olmazdı." (s. 92) ifadesidir. Bu cümleyi, bütün bilgilerimizi, iyiyi-kötüyü, çirkini-güzeli, hareketlerimizi; dolayısıyla 'ben'i inşa eden her şeyi canlandıktan sonra dışarıdan alıyoruz şeklinde anlayabilir miyiz Kör olmak, aslında tüm duyu organlarımızla dışarıya kapalı olmak, dışarıdan bir şey almamak demek!.. Bu mümkün mü Hayır! Çünkü insan doğduğunda dışarıya, bir mekâna, zamana ve sosyal çevreye maruz kalır!.. Ve bu maruz kalmalar neticesinde 'fert' olur.

Mark Twain daha da ileri giderek diyor ki; İnsan, "Sadece dış etkenler tarafından yönlendirilir, yönetilir, komuta edilir. Hiçbir şey oluşturmaz, fikir bile." (İnsan Nedir, Çev. Esra Damla İpekçi, Dedalus Kitap, 2020, s. 10) Bu cümleleri okuduğumda afalladım, çünkü Twain insanı kendi dışındaki etkenler tarafından inşa edilen bir 'makine'ye benzetiyor; hatta iradesini reddediyordu. Bense insanı kendi seçimlerinin ürünü bir 'şahsiyet' olarak görüyordum.

Öyle miydi.. Bütün insanlar, ham bir varlıktır doğuşta; tıpkı içinde türlü madenler bulunan kaya gibi. Kaya, içindeki madenleri kendi ortaya çıkaramaz, ayrıştıramaz; dışarıdan gelen bir etkiyle, işlemden geçirilmesi gerekir. İnsan da böyledir, başlangıçta hamdır, dış etkenlerle -eğitimle- birtakım işlemlerden geçirilmesi ve örneğin birinci sınıf bir demir çıkarılması mümkün. Sonuç aynı: İnsanı inşa eden dış etkenlerdir!..

Ama bir soru daha!.. Kayadan demiri çıkardık, peki demirden altın yapabilir miyiz.. Hayır! Çünkü "Demir madeni eğitilerek altın hâline getirilemez.", çünkü "Her şeyin bir limiti vardır" (s. 10). Yaradılışın, çevrenin, kalıtımın çizdiği bir sınır, değiştirilmesi mümkün olmayan bir cevher, gizemli bir öz, hamur, maya Bu limitler nedeniyle 'altın insanlar' ve 'teneke insanlar' vardır. Eğer böyle ise 'dış etkenler'in de; yani eğitimin de değiştiremeyeceği bir öz'den bahsedebiliriz. O hâlde insanı inşa etmede dış etkenlerin rolü olmakla beraber bunun da bir limiti var. Twain bu konuda kendisiyle çelişiyor.

Ama durun! Yine çok keskin bir cümle: "Hiçbir insan, bir şey oluşturmaz. Tüm düşünceleri, tüm dürtüleri dışarıdan gelir." (s. 12) Bunu okuduğumda kendimi bütünüyle edilgen, çaresiz bir varlık gibi hissettim. Lâkin soğukkanlılıkla düşündüğümde insanın bilgiyi, duyguları ve dürtüleri doğuştan mı, sonradan, kendi dışından mı edindiğinin tartışıldığını fark ettim. Doğruydu! Hz. Adem'e bilgi ve dürtüler 'dışarı'dan gelmişti, kendi üretmemişti.

Peki sanatçıların eserleri.. Örneğin Shakespeare, eserlerini kendi yaratmadı mı Hayır! Shakesperae, kendisi hiçbir şey yaratmadı, sadece taklit etti, "Doğru biçimde gözlemleyip fevkalâde resmetti. Tanrı'nın yarattığı insanları oldukları gibi tasvir etti" (s. 13) Çü